مێژووی پرۆگرامە ئەتۆمییەكەی ئێران لەسەرەتاوە تا ئێستا

4259 جار خوێندراوەتەوە کات02:46 بەروار14-05-2019
مێژووی پرۆگرامە ئەتۆمییەكەی ئێران لەسەرەتاوە تا ئێستا
 راچڵەكین

كەی دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران ئاشكرا كران؟
بۆ یەكەمینجار لە مانگی تەموزی ساڵی 2002 گروپێك لە ئۆپۆزسیۆنی ئێران لە دەرەوەی ئێران لە ڕاپۆرتێكدا باسیان لە هەندێك ناوەند و شوێنی ئەتۆمی ئێران كرد و ئەمەش دەنگدانەوەیەكی گەورەی لە ئاستی نێودەوڵەتی لێكەوتەوە . هەڵبەت پێشتر نیویۆرك تایمز بە پشتبەستن بە زانیارییەكانی دەزگای هەواڵگری ئەمریكا و ئیسرائیل و بەریتانیا بڵاویكردەوە كە ئێران سەرقاڵی چالاكی ئەتۆمییە و ئەمەش وایكرد كە ئەمریكا و ئەوروپا هەڵوێست لەخۆیان نیشان بدەن و لەساڵی 2003 وە دانوستانە ئەتۆمییەكان لەنێوان ئێران و وڵاتانی ڕۆژئاوایی دەستیپێكرد.

 

ناوەند و وێستگە ئەتۆمییەكانی ئێران 
 هەرچەند تا ئێستا ئێران بەڕەسمی ڕاینەگەیاندووە كە چەند ناوەند و وێستگەی ئەتۆمی هەیە، بەڵام تاران تا هەنووكە ڕێگەی بە پشكنەرانی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی داوە تەنها سەردانی 17 شوێن بكەن. بەڕای چاودێرانی ئەتۆمی و ڕێكخراوە ئەتۆمییەكان ئێران بە دەیان ناوەند و سەنتەر و وێستگەی ئەتۆمی هەیە كە پێویستە ئاماژە بە چەند دانەیەكیان بكەین. 

وێستگەی ئەتۆمی بوشەهر و ڕاكتۆر تاقیكردنەوەی تاران لە گرنگترین دامەزراوە ئەتۆمییەكانی سەردەمی حكومەتی شای ئێرانن كە دواتر كۆماری ئیسلامی ئێران بەكاریهێنان. 

وێستگەی ئەتۆمی نەتەنز 

ئەو وێستگەیە ساڵی 2002 ئاشكرا كرا ئەگینا تا ئەو كات ئەو شوێنە هەر بە شاراوەیی مابوویەوە. لەو شوێنەدا پیتاندن و ئاوی قورس ئەنجامدراوە. لەلایەكی دیكەوە لە ساڵی 2009 دامەزراوەیەكی دیكە كە دامەزراوەیەكی ژێر زەمینییە بەناوی "فەردوو" ئاشكرا كرا، هەرچەند ئێران خاوەنی دەیان وێستگەی و دامەزراوەی ئەتۆمییە تەنها ڕێگەی بە پشكنەرانی ئاژانسی وزەی ئەتۆمی داوە كە 17 وێستگە و سەنتەر بەسەر بكەنەوە. 

 كانزاكانی یۆرانیۆم لە ئێران 

هەرچەند لەچەندین شوێن و ناوچەی ئێران یۆرانیۆم هەیە، بەڵام تا ئێستا كانزاكانی" گچین و ساغند" كاریان لەسەر دەكرێت، كانزای گچین لە نزیك گوندی كچین لە سنووری بەندەر عەباس لە پارێزگای هۆرمۆزگان هەڵكەوتووە و كانزای ساغند لە لەنێوان شاری یەزد و تەبەس لە ناوەڕاستی ئێران هەڵكەوتووە. 

بەپێی زانیارییەكانی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم ئاستی ڕێژەی پاشەكەوت كردنی یۆرانیۆم لە كانزای ساغند نزیكەی 1000 هزار تۆنە و لە كانزای گچین نزیكەی 40 تۆنە. 

جگە لەو دوو شوێنە چەندین شوێنی دیكە هەیە لەوانە كارگەی ئەتۆمی كێك زەردی لە ئەردەكانی یەزد كە ساڵانە توانای دروستكردنی 70 تۆن كێك زەردی لە ئۆكسیدی یۆرانیۆم هەیە.

 ناوەندی دامەزراوەی UCF  لە ئیسفەهان، وێستگەی پیتاندنی یۆرانیۆم لە نەتەنز لە نزیك شاری ئیسفەهان كە 30 مەتر لە ژێر زەویدایە.
 سەنتەری پیتانی یۆرانیۆمی فەردوو كە لە نزیك گوندی فەردوو لە باشووری پارێزگای قوم هەڵكەوتووە كە قوڵایی 90 مەتر لەژێر زەویدا لەناو بەردەكاندا كاری لەسەر دەكرێت. هەرچەند دەوترێت ئێران ئەو ناوەندەی لەساڵی 2006 دروستكردووە، بەڵام تا ساڵی 2009 باسی لێوە نەكردووە و ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی لەمانگی یەنایەری ساڵی 2011 ڕایگەیاند كە ئێران پیتانی یۆرانیۆمی بەڕیًَژەی 20% لەو ناوەندە ئەنجامداوە.  
 
 

 
وێستگەی بەرهەمهێنانی كارەبای ئەتۆمی بوشەهر

 

 مێژووی ئەم وێستگەیە بۆ ساڵی 1976 دەگەڕێتەوە كە بەپێی گرێبەستێك لەنێوان ئێران و كۆمپانیای كرافت ورك یۆنیۆن و كۆمپانیای  زیمنس- ی ئەڵمانی دروستكراوە و ساڵی 2011 بەشێوەی كاتی وەگەڕ خرا. 

ڕاكتۆری ئاوی قورسی اراك 

 اراك ناوەندی پارێزگای " مەركەزییە"  ڕاكتۆرێكی لەجۆری ئاوی قورس و بە توانی 40 مێگاوات دروستكراوە لەساڵی 2002 وە پڕۆژەكە خراوەتە بواری جێبەجێكردن و تا ئێستاش كاركردن تێیدا بەردەوامە. ئێران لە ئاوی قورس بۆ بەرهەمهێنانی بۆمبی ئەتۆمی سوودی وەرگرتووە هەر وەك چۆن وڵاتانی هیندستان و ئیسرائیل و پاكستان و كۆریای باكوور و روسیا و ئەمریكا ئاوی قورسیان بۆ دروستكردنی بۆمبی ئەتۆمی بەكارهێناوە. 

 ڕاكتۆری لێكۆڵینەوەی تاران 

 راكتۆری لێكۆڵینەوەی ئاوی سووك لە تاران یەكێك لەو ڕاكتۆرانەیە كەبۆ چەند مەبەست بەكار دەهێندرێت ئەو ڕاكتۆرە لەساڵی 1967 لەلایەن ئەمریكییەكانەوە دروستكراوە و دواتر ناوەكەی بۆ سەنتەری لێكۆڵینەوەی ئەتۆمی ئێران گۆڕدرا.
لەمانگی ئایاری 1987 ئێران گڕێبەستێكی بۆ گۆڕینی ناوكی ڕاكتۆر بۆ گۆڕینی سوتەمەنی یۆرانیۆم لەگەڵ وڵاتی ئەرژەنتین واژۆ كرد كە دواتر  ئەرژەنتین نزیكەی 116 كیلۆگرام یۆرانیۆمی ڕادەستی ئێران كرد. 
ناوەندی سەربازی پارچین

ئەم ناوەندە یەكێكە لە گرنگترین ناوەندە ئەتۆمییەكانی ئێران كە ناوەندێكی سەربازییە و لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تارانی پایتەختی كۆماری ئیسلامی ئێران هەڵكەوتووە كە سەر بە سوپای پاسداران و بەڕای هەندێك لە شارەزایانی بۆمبی ئەتۆمی سوپای پاسداران لەو شوێنە تاقیكردنەوەی ئەتۆمی ئەنجامداوە. ئەو ناوەندە ساڵی 2002 ئاشكرا كرا و تا ئێستا ئێران ڕێگەی بە پشكنەرانی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی نەداوە كە ئەو شوێنە بەسەر بكەنەوە. 

 

 
تیرۆركردنی ژمارەیەك لە پسپۆڕانی ئەتۆمی ئێران 

لەچەند ساڵی ڕابردوو چەندین شارەزا و پسپۆڕی ئەتۆمی ئێران بەشێوازگەلی جۆراوجۆر لەناوخۆی ئێران تیرۆركراون، لەوانە مستەفا ئەحمەدی ڕەوشن، مەسعود عەلی ئەحمەدی، مەجیدی شەهریاری، دایوشی ڕەزایی نژاد و ڕەزا قەشقایی. ئێران چەندین جار ڕایگەیاندووە كە ئەمانە لەلایەن دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل تیرۆر كراون.

هەڵپەساردنی بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران
 
 دوای ئەوەی كە سەید محەمەد خاتەمی لەساڵی 1997 بوو بە سەرۆك كۆماری ئێران، حكومەتەكەی ئەو ئامادە بوو كە بەپێی ڕێككەوتن بە خشكەیی بەرنامە ئەتۆمییەكانی ئێران هەڵپەسێرێت.  هەر بۆیە چەندین گفتوگۆ و ڕاگەیەندراو لەوبارەیەوە ئەنجامدرا و ڕاگەیەندرا كە لێرەدا بە كورتی باسیان لێوە دەكەین. 
ڕاگەیەندراوی سەعد ئاباد 
یەكەمین گفتوگۆ و دانوستانی ئەتۆمی ئێران لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپی لە ڕۆژی 21 ئۆكتۆبەری ساڵی 2003 ئەنجامدرا كە كۆبوونەوەیەكی چوار قۆڵی بوو لە نێوان ئێران و بەریتانیا و فەرەنسا و ئەڵمانیا. سەرۆكایەتی وەفدی ئێران لە ئەستۆی حەسەن ڕۆحانی سەرۆك كۆماری ئێستای ئێران كە ئەو كات بەرپرسی وەفدی دانوستانكار و هاوكات ئەمینداری ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی ئێران بوو. ئێران لەو كۆبوونەوەیەدا ڕازی بوو كە پشكنەرانی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم سەردانی دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران بكەن و هاوكات ئێران بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت كە بەرنامە ئەتۆمییەكانی ئاشتیخوازانەیە بڕیاریدا ئامادەیە بۆ ماوەیەك چالاكییە ئەتۆمییەكانی خۆی هەڵپەسێرێت و هاوكات فەرەنسا و بەریتانیا و ئەڵمانیا بەڵێنیان دا كە ڕێگە نادەن دۆسیەی بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران ببرێتە ئەنجومەنی ئاسایشی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان.

 

 

 

ڕێككەوتننامەی برۆكسێل

ئەم ڕێككەوتننامەی ڕۆژی 23-2-2004 لە نێوان ئێران و وەفدی ئەوروپی لەشاری برۆكسێل واژۆ كرا كە ئێران بەڵێنی دا پرۆگرامە ئەتۆمییەكەی ڕابگرێت وەفدی ئێران حەسەن رۆحانی سەرۆكایەتی دەكرد و وەفدی ئەوروپی لە ئەستۆ خاڤێر سۆلانا بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی ئەوروپا بوو. 

ڕێككەوتننامەیەكی پاریس

جارێكی دیكە ڕۆژی 14 ی نۆڤەمبەری ساڵی 2004 ڕێككەوتننامەیەكی دیكە لەنێوان ئێران و بەریتانیا و ئەڵمانیا و فەرەنسا لە شاری پاریس واژۆ كرد كە ئێران بەڵێنی دا بە ویستی خۆی سەرجەم چالاكییە ئەتۆمییەكانی ڕادەگێرێت و لەبەرامبەریشدا یەكێتی ئەوروپا پشتگیری و پاڵپشتی ئەوە دەكەن كە ئێران ببێت بە ئەندامی ڕێكخراوی بازرگانی نێودەوڵەتی.

لەدوای ڕێككەوتنەكەی پاریس و لە دوایین مانگەكانی حكومەتەكەی سەید محەمەد خاتەمی، سەید عەلی خامەنەیی ڕابەری ئیران بڕیاری دووبارە وەگەڕخستنەوەی بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێرانی دا و لەوبارەیەوە سەید محەمەد خاتەمی سەرۆك كۆماری ئێران لە كۆنفرانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند: هەڵپەساردنی بەرنامە ئەتۆمی  زیانێكی زۆری لە ئێران داوە هەر بۆیە دووبارە دەستدەكەینەوە بە چالاكییە ئەتۆمییەكان و هەر بڕیارێكیش لەدژی ئێران لەوبارەیەوە دەربچێت لای ئێمە قابیلی قبوڵ نییە و بایەخی نییە و ئێران پابەندی نابێت. لە ساڵی 2006  ئەنجومەنی ئاسایش ماوەی یەك مانگی مۆڵەت بە ئێراندا كە بەرنامە ئەتۆمییەكانی خۆی ڕابگرێت. لە ئاپریلی 2006 پسپۆڕانی ئەتۆمی ئێران توانییان سووتەمەنی ئەتۆمی لە یەكێك لە تاقیگەكان دروست بكەن. ئەنجومەنی ئاسایش لە بڕیاری 1696 دا داوای لە ئێران كرد كە پیتاندنی یۆرانیۆمی خۆی ڕابگرێت. پاش ئەوەی كە ئێران ملی بۆ بڕیارەكەی ئەنجومەنی ئاسایش نەدا جارێكی دیكە ئەنجومەنی ئاسایش لە مانگی دەسەمبەری 2006 بڕیاری 1737 دەركرد كە سنوورداركردنی چالاكییە بازرگانی و دارایی و پیشەسازی موشەكی و ئەتۆمی ئێران بوو. ئەم بڕیارە یەكەمین بڕیار بوو كە چالاكییە ئەتۆمییەكەی ئێرانی وەك مەترسییەكی گەورە بۆ سەر ئاشتی و ئارامی ناوچەكە لە قەڵەمدا. 

 دواتریش ئەنجومەنی ئاسایش بڕیارەكانی 1747، 1803، 1835، 1929 لەدژی ئێران دەركرد و سزاكان زۆربەی كۆمپانیاكانی سەربە سوپای پاسداران و ئاژانسی وزەی ئەتۆمی ئێرانی گرتەوە. 
 

لەو سەردەمە چەندین خولی دانوستان لە نێوان ئێران و گرووپی 1+5 لە شارەكانی ژنێڤ، بەغدا، ئەستەمبوڵ، مۆسكۆ و نیویۆرك و ئەلماتی بەڕێوەچوو كە سەرۆكایەتی وەفدی ئێرانی لە ئەستۆ سەعید جەلیلی ئەمینداری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی ئێران بوو. 
سەردەمی سەرۆكایەتی ڕۆحانی و سەركەوتنی دانوستانەكان 
دوای ئەوەی حەسەن ڕۆحانی لەهەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ئێران سەركەوتنی بەدەسهێنا و بوو بە سەرۆك كۆماری ئێران، سێرگێی لاڤرۆڤ وەزیری دەرەوەی ڕوسیا ڕایگەیاند: گرووپی ناسراو بە 1+5 لە مەراسیمی سویندخواردنی حەسەن ڕۆحانی بەشداری دەكەن و پێشنیاری كۆبوونەوەی لەگەڵ ئێران دەخەنەڕوو. 
دەستبەكاربوونی ڕۆحانی وەك سەرۆك كۆماری هاوكات بەرامبەر بوو بە دەیەمین ساڵی دانوستانە ئەتۆمییەكانی ئێران لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوایی، هەر بۆیە یەكەمین گفتوگۆ لەسەردەمی سەرۆكایەتی حەسەن ڕۆحانی لەشاری نیویۆرك دەستیپێكرد و هەر بە دانوستانی نیویۆركیش ناوبانگی دەركرد.
 هەر چەند كۆبوونەوەكە تەنها 30 خولەكی درێژە كێشا، بەڵام دەنگدانەوەیەكی گەورەی هەبوو چونكە بۆ یەكەمینجار محەمەد جەواد زەریف و جۆن كێری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا یەكتریان بینی و ئەمەش هەرای نایەوە.

دواتر دانوستانەكانی ژنێڤی 4 و 5 و 6  كرا و دواجار ئێران و وڵاتانی خۆرئاوایی لە مانگی تەمووزی 2015  لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران ڕێككەوتن، سەید عەلی خامەنەیی ڕابەری ئێران دەستخۆشی لە حەسەن ڕۆحانی سەرۆك كۆماری ئێران و وەفدی دانوستانكاری ئێران كرد و هاوكاتیش باراك ئۆباما سەرۆكی ئەمریكا ئەو ڕێككەوتنەی بە سەركەوتنێكی گەورە وەسف كرد. 

ڕێككەوتنە ئەتۆمییەكە ڕۆژی 17 -1-2016 چووە قۆناغی جێبەجێكردنەوە و بایكۆت و سزاكانی لەدژی ئێران هەڵپەسێندران. بەپێی ڕێككەوتنەكە ئێران بۆی هەبوو كە بەڕێژەی 5% پیتاندنی یۆرانیۆم بكات. 

 

ترەمپ گەمەكە تێكدەدات

ترەمپ لەسەروبەندی بانگەشەی هەڵبژاردنەكانی ئەمریكا ڕایگەیاند ئەگەر ببێت بە سەرۆكی ئەمریكا، لەڕێككەوتنە ئەتۆمییەكەی دەكێشێتەوە چونكە پێی وایە لە مێژووی ئەمریكادا هیچ ڕێككەوتنێك بە قەت ڕێككەوتنە ئەتۆمییەكە زیانی لە پێگە و جێگەی ئەمریكا نەداوە. 

هەر بۆیە ڕۆژی 8-5-2018 دۆنالد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دوای ئەوەی كە نانی نێوەڕۆی لەگەڵ مایك پنس و مایك پەمپیۆ  وەزیری دەرەوەی ئەمریكا خوارد لەكۆشكی سپی لە كۆنفرانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند كە ئێران پێشەنگی نارامییە لە جیهاندا و ئەمریكا لە ڕێككەوتنی ئەتۆمی دەكێشێتەوە. ئەو بڕیارەی ترەمپ هەڵوێستی نێودەوڵەتی لێكەوتەوە. 


یەكێتی ئەوروپا ڕایگەیاند بەداخەوەن كە ئەمریكا بڕیاری كشانەوەی لە ڕێككەوتنە داوە و ڕێككەوتنەكەی بڕیاری دەستەجەمعییە و بە لایەنێك هەڵناوەشێتەوە، یەكێتی ئەوروپا هیواشیخواست كە ئەمریكا بە بڕیارەكەیدا بچێتەوە. 

یەكێتی ئەوروپا ئاماژەی بەوەشدابوو هەتا ئێران پابەندی ڕێككەوتنەكە بێت ئەوا یەكێتی ئەوروپاش پابەندی ڕێككەوتنەكە دەبێت. 

دوای ئەوەی كە دۆنالد ترەمپ لەڕێككەوتنە ئەتۆمییەكەی كشاوە سزاكانی ئێران لەدوو قۆناغی 90 ڕۆژ و 180 رٍِۆژە چووە قۆناغی جێبەجێكردنەوە. ئەمریكا ڕایگەیاند هەروڵاتێك نەوت لەئێران بكرێت سزا دەدرێت و زۆربەی كۆمپانیا و دەزگاكانی ئێران خرانە ناو لیستی ڕەشی ئەمریكا و ڕێگری لە چوونی هاووڵاتیانی ئێران بۆ ئەمریكا كرا و سوپای پاسداران خرایە ناو لیستی ڕەشەوە.

دوا جار ئەمریكا 12 مەرجی بۆ ئێران دانا كە دەبێت ئێران ئەو مەرجانە قبوڵ بكات بۆ ئەوەی واشنتۆن لەگەڵ تاران گفتوگۆكانیان دەستپێبكەن.
 
ئەمریكا دوانزە مەرجی بۆ گفتوگۆكردن لەگەڵ ئێران خستۆتەڕوو، 

 

1- ئێران دەبێت تەواوی وردەكارییەكانی سەبارەت بە لایەنی سەربازی بەرنامە ئەتۆمییەكانی خۆی بۆ ئاژانسی وزەی ئەتۆمی ئاشكرا بكات.
2- ئێران دەبێت پیتاندنی یۆرانیۆمی خۆی ڕابگرێت و بە شوێن تەكنۆلۆژی بەرهەمهێنانی پلۆتۆنیۆم نەچێت و دەبێت ڕاكتۆری ئاوی قورس دابخات. 

3- ئێران دەبێت ڕێگە بدات بە پشكنەرانی ئاژانسی وزەی ئەتۆمی بۆ ئەوەی بەبێ ڕێگری هەموو دامودەزگا ئەتۆمییەكانی ئێران بەسەر بكەنەوە.

4- پڕۆگرامی پەرەسەندنی موشەكی بالستیك ڕابگرێت و ئیتر هەڵدانی موشەك لە سەكۆكانی كە هەڵگری بۆمبی ئەتۆمین ئەنجام نەدات. 

5- هەموو ئەو هاووڵاتییە ئەمریكی و نا ئەمریكی كە لە ئێران بە بێ هیچ تۆمەتێك دەستگیر كراون ئازاد بكرێن.

6- ئێران دەبێت دەست لە پشتیوانی و پاڵپشتی گروپە تیرۆریستییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی حزبوڵڵای لوبنان و حەماس و گروپی فەلەستیتی جیهادی ئیسلامی هەڵبگرێت.

7- ئێران دەبێت یەكپارچەیی و سەروەری خاكی عیراق بە ڕەسمی بناسێت و ڕێگە بدات میلیشیاكانی عیراق چەك بكرێن و هەڵوەشێنەوە و جارێكی دیكە ڕێگە بە ڕێكخستنی ئەوان نەدات.

8- ئێران دەبێت دەست لە پاڵپشتی سەربازی لە میلیشیاكانی حوسی لە یەمەن هەڵبگرێت و هەوڵ بۆ چارەسەكردنی ڕێگە چارەیەكی سیاسی ئاشتیانە بدات.
 
 
9- دەبێت ئێران هەموو هێزەكانی خۆی لەسەرتاسەری سوریا بكیًَشێتەوە.
10- ئێران دەبێت دەست لە پشتیوانی تالیبان و گروپە تیرۆریستییەكانی ئەفغانستان و داڵدەدانی سەركردە گەورەكانی ئەلقاعیدە هەڵبگرێت.

11- دەبێت سوپای قودسی سەر بەسوپای پاسداران دەست لە پشتیوانیكردنی تیرۆریزم و گروپە تیرۆریستییەكانی سەرتاسەری جیهان هەڵبگرێت.

12- ئێران دەست لەهەڕەشەكردنی دراوسێكانی كە زۆربەیان دۆست و هاوپەیمانی ئەمریكان هەڵبگرێت بە تایبەتی هەڕەشەكردن لەئیسرائیل و هەڵدانی موشەك بۆ لای سعودیە و ئیمارات، هەڵبەتە ئەو هەڕەشانە بەشی لێخۆرینی كەشتی و كردەوە تێكدەرەكانیش دەگرێتەوە. 


ئەمریكا نیاز پاكی خۆی دووبارە دەكاتەوە

 

 

 

 تا ئێستا چەندین جار مایك پەمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا سەبارەت بە ستراتیژی ئەمریكا بەرامبەر بە ئێران ڕایگەیاندووە، وڵاتەكەی گوشار دەخاتەسەر ئێران بۆ ئەوەی تاران سیاسەت و ڕەفتاری خۆی سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتانی ناوەڕاست و سیاسەتی نێودەوڵەتی بگۆڕێت.
وەزیری دەوەری ئەمریكا هەروەها چەندین جار ئاماژەی بەوەكردووە كە وڵاتەكەی ئامادەی ئەوەیە كە لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران پەیوەندی دیپلۆماتێكی هەبێت و هاوكات كۆمەك بە ئابووری و بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئاشتیخوازانەكەی ئێران بكات. 

دوای یەك ساڵ لەپاشەكشەی ئەمریكا لە ڕێككەوتنە ئەتۆمییەكە، ئێران ڕایگەیاند بڕیاریداوە كە پابەندی هەندێك لە بڕگەكانی ڕێكەوتنەكە نەبێت و ماوەی 60 ڕۆژی دەرفەت بە وڵاتانی ئەوروپی داوە كە زەمینەی كڕینی نەوت و كێشەكانی پەیوەندیدار بە بانكەكانی چارەسەر بكەن كە هەرچەند ئەو مۆڵەتە لەلایەن وڵاتانی ئەوروپی ڕەتكرایەوە و ئەمریكا ڕایگەیاندووە كە كڕینی ئاوی قورس و یۆرانیۆم لەئێران قەدەغەیە و هەركەس پابەند نەبێت سزاكانی ئەمریكا ئەوانیش دەگرێتەوە.

حەسەن رۆحانی سەرۆك كۆماری ئێران ڕایگەیاندووە ئەگەر لەو 60 ڕۆژەدا وڵاتانی ئەوروپی پابەند بوون ئەوا تارانیش پابەندی ڕێككەوتنەكە ئەتۆمییەكە دەبێت، ئەگینا ئێران ڕێگەی دیكە دەگرێتەبەر.  

 كێشە گەورەكەی ئێران و جیهان
 
  جگە لە پیتاندنی یۆرانیۆم ، یەكێك لەگەورەترین كێشەكانی نێوان ئێران و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەسەر ڕاكتۆری ئاوی قورسە كە لەشاری " اراك" لە پارێزگای " مركزی" هەڵكەوتووە، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە تایبەتی ئەمریكا و ئەوروپا داوا دەكەن كە ئێران ئەو ناوەندە دابخات و تەنانەت لەناوی ببات، كە ئەم داوایە لەلایەن ئێرانەوە ڕەت كراوەتەوە. 

ڕۆژی 8 ی ئاپریلی 2019 دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەڕاگەیەندراوێكدا ئاشكرایكرد كە سوپای پاسدارانی ئێرانی خستۆتە ناو گروپە تیرۆریستییەكانەوە و ڕاشیگەیاند دوای هەفتەیەك سزاكانی خۆی بۆ سەر سوپای پاسداران ڕادەگەیەنێت.

ترامپ لەڕاگەیەندراوەكەی خۆیدا ڕایگەیاندووە كە ئەو بڕیارەی بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بووە و ئێران نەك هەر پاڵپشتی تیرۆرە، بەڵكوو سوپای پاسدارانی چالاكییەكی باشی لە دابینكردنی بودجە بۆ تیرۆر هەیە و سوپای پاسداران تیرۆر وەك كەرەستەیەكی حكومی بەكاردەهێنێت، ئەمەش بۆ یەكەمجار بوو كە ئەمریكا دەزگایەكی ڕەسمی وڵاتێكی دیكە بخاتە ناو لیستی تیرۆرەوە.  

 دوای قسەكانی ترەمپ، مایك پەمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا لە كۆنفرانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند سوپای پاسداران شۆڕشگێڕ نین، بەڵكوو چەتەن و  بەر پرسانی سوپای پاسداران گەندەڵن و دەسەڵاتەكانیان خراپ بەكاردەهێنن و دەستیان سوورە بە خوێنی سەربازانی ئەمریكی. 

وەزیری دەرەوەی ئەمریكا، قاسم سولەیمانی فەرماندەی سوپای قودسی بە تیرۆریست وەسف كرد و ڕایگەیاند كە قاسم سولەیمانی دەیەوێت بە توندوتیژی شۆڕش هەناردەی دەرەوەی ئێران بكات. 

دوای ئەوەی كە سوپای پاسداران لەلایەن ئەمریكا خرایەناو لیستی تیرۆرەوە، محەمەد جەواد زەریف وەزیری دەرەوەی ئێران لەنامەیەكدا كە بۆ حەسەن ڕۆحانی سەرۆك كۆماری ئێرانی ناردبوو داوای كردبوو كە ئێرانیش هێزەكانی ئەمریكا لەناوچەكە بخاتەناو لیستی تیرۆرەوە كە ئەو پێشنیارەی زەریف لەلایەن ئەنجومەن ئاسایشی نیشتمانی ئێران پەسەند كرا و دواتریش پەرلەمانی ئێران دەنگی پێدا. 
 
 
 
ئێستاش لەساڵیادی دەرچوونی ئەمریكا لە ڕێككەوتنە ئەتۆمییەكە، حەسەن ڕۆحانی سەرۆك كۆماری ئێران لە بەرنامەیەكی تەلەفزیۆنی دا ڕایگەیاند: تاران پابەندی هەندێك لە ڕێككەوتنە ئەتۆمییەكە نابێت و ئاوی قورس و پیتاندنی یۆرانیۆم دەستپێدەكاتەوە و هاوكاتیش ماوەی 60 ڕۆژی مۆڵەت بە وڵاتانی ئەوروپی دا كە هەڵوێستی خۆیان سەبارەت بە كڕینی نەوت لە ئێران دەرببڕن كە ئەو مۆڵەتە لەلایەن ئەوروپییەكانەوە ڕەتكرایەوە.  

لەئێستا كەنداو دۆخێكی زۆر مەترسیداری هەیە، ئەمریكا هێزی دەریایی و ئاسمانی جولاندووە و ئێرانیش ئامادەباشی دەربڕێوە، لێدوانی بەرپرسانی هەردوو وڵات توندە، ترەمپ دەڵێت ژمارە تەلەفۆنی من بە بەرپرسانی ئێرانی بدەن بۆ ئەوەی پەیوەندی بگرن بۆ گفتوگۆكردن و ئێرانیش دەڵێت: ئەوان ژمارە تەلەفۆنی ئێمەیان هەیە، بەڵام ئێران ناچێتە ژێر باری گفتوگۆی سەپێندراو. دەبێت چاوەڕێی ڕۆژانی داهاتوو بكەین كە ئایا ئێران جارێكی دیكە جامی ژەهر دەنۆشێت یان ترەمپ بەنیازی مانۆرێكی سیاسی بۆ هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ئەمریكا. 

 

بەشی كۆتایی