عەلی ئەشرەف دەروێشیان.. سەمەدی بێهڕەنگی كورد

76 جار خوێندراوەتەوە کات01:53 بەروار12-07-2019
عەلی ئەشرەف دەروێشیان.. سەمەدی بێهڕەنگی كورد

راچڵەكین-

عەلی ئەشرەف دەروێشیان ساڵی 1941 لەناو بنەماڵەیەكی هەژار و نەدار و كرێكار لە گەڕەكی ئاوشۆران لەشاری كرماشان چاوی بەدونیا هەڵیناوە. دەروێشیان لە سەردەمی "شا"دا، بۆ ماوەیەكی زۆر بە ناوی خوازراو ( بەناوی لەتیف تەلخستانی نووسینەكانی بڵاو دەكردەوە). دەروێشیان دوای تەواوكردنی قۆناغی سەرەتایی و دواناوەندی دەچێتە پەیمانگای مامۆستایان و دوای تەواوكردنی پەیمانگا وەك مامۆستا ڕەوانەی گوندەكانی دەورووبەری شاری كرماشان دەكرێت. ساڵی 1966 لەبەشی ئەدەبیاتی فارسی لەزانكۆی تاران وەردەگیرێت و پاش تەواوكردنی بەكالۆرێس، دەرێژە بە خوێندن دەدات و لەبەشی دەروونناسی پەروەردە بڕوانامەی ماستەر وەردەگرێت. دوای تەواوكردنی خوێندن دەگەڕێتەوە بۆ كوردستان و لە قوتابخانەكانی گوندەكانی پارێزگای سنە وەك مامۆستا وانە دەڵێتەوە. 

نووسین، چالاكی سیاسی، دەركردن

دەروێشیان هەمیشە ڕۆحێكی ئازادیخوایخوازی و هەقبێژی هەبووە و داكۆكیكارێكی سەرسەختی مافەكانی مرۆڤ بوو. دژی هەرجۆرە چەوسانەوەیەك بوو. لەسەردەمی شا- دا بەهۆی نالەباربوونی دۆخی سیاسی وڵات، لەترسی زەبر و زەنگ و تۆقاندن ناچار بوو كە بە ناوی خوازراو نووسین و بابەتەكانی خۆی بڵاو بكاتەوە، ناوەڕۆكی نووسینەكانی ئەو زیاتر سیاسی و كۆمەڵایەتییە و هەر ئەوەش وای كردووە چ لە سەردەمی شاو چ لە سەردەمی دەسەڵاتداری كۆماری ئیسلامی ئێران بەرهەمەكانی تووشی سانسور و قرتاندن ببێتەوەو چەندین جار ڕووبەڕووی گرتن و زیندان ببێتەوە. 

ساڵی 1970 بە تۆمەتی نووسینی كتێبی" لەم وڵاتەدا" و چالاكی سیاسی چەند جارێك قۆڵبەست دەكرێت و ڕاپێچی گرتووخانە دەكرێت وچەندین مانگ لە زیندان دەمێنێتەوە. ساڵی 1973 جارێكی دەستگیر دەكرێتەوە و ئەمجارە چەندین سزای قورسی بەسەردا دەسەپێندرێت، یەكەمیان ئەوەی بۆ هەمیشە لە پیشەی مامۆستا دوور خرایەوە، دووەم بۆی نەبوو چی تر لە زانكۆ بخوێنێت، سێیەهم بۆ هەمیشە نووسینی لێ قەدەغە دەكرێت( ممنوع القلم ) چوارەم بڕیاری 11 ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا و هەتا سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران لەساڵی 1979 لە زیندان مایەوە. دوای شۆڕشی گەلانی ئێرانی چەندین جاری تر بە تاوانی نووسینەكانی لەلایەن حكومەتەوە دەستگیر دەكرێت. 

دەروێشیان ساڵی 1973 لەگەڵ شاناز دارابیان ژیانی هاوبەشی پێكدێنن و خاوەنی سێ منداڵە بە ناوەكانی" گوڵڕەنگ، بێهڕەنگ و گوڵبەرگ".

عەلی ئەشرەف دەروێشیان لە نووسینەكانی خۆیدا بە تایبەتی چیرۆكەكانی زیاتر گرنگی بە چینی هەژارو نەدار و بێدەرەتانی كۆمەڵگا دەدات. دەروێشیان باس لەوە دەكات كە چۆن لەگەڵ چیرۆك و حیكایەت ئاشنا بووە. ئەو دەڵێت سەرەتای ئاشنابوونی بە چیرۆك و حیكایەت دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی منداڵی خۆی كە ئەو كاتە نەنكی و باوكی چیرۆكیان بۆ گێڕاوەتەوە. نووسەر باس لەوەشدەكات كە لە پەنجاكان و شەستەكانی سەدەی ڕابردوو لەباربوونی كەشوهەوای ئەو كاتی كلتووری و فەرهەنگی كاریگەری خۆی لەسەر زەین و مێشكی ئەو داناوە. 

عەلی ئەشرەف دەروێشیان باس لەوە دەكات كە یەكەم چیرۆكی خۆی لەگرتووخانەی كرماشان نووسیوە هەرچەند ئەو چیرۆكە هەرگیز چاپ و بڵاو نەبۆوە. لەژیانمدا گوێم لەزۆر چیرۆكبێژ و حیكایەتخوان گرتووە، بەڵام نەنكم لە هەموویان زیاتر كاریگەری لەسەر من داناوە. هەر لە سەردەمی منداڵییەوە دەستی كردووە بە كتێب خوێندنەوە.
 
عەلی ئەشرەف دروێشیان باس لەوە دەكات كە یەكەمین كتێبی چیرۆك كە هاتۆتە ماڵیان، چیرۆكی ئەمیر ئەرسەلان بووە.  تەمەنم 9 ساڵ بوو كە شەوانی زستان لە ماڵەوە لەناو ئەندامانی ماڵەوە دادەنیشتم و چیرۆكی ئەمیر ئەرسەلانم بۆ ئەوان دەخوێندەوە. هەڵبەتە دایكم و باوكم ڕێگەیان نەدا كە بەشی كۆتایی چیرۆكەكە بخوێنمەوە چونكە پێیان وابوو كە ئاوارە دەبین. هەرچەند ئێمە هەمیشە هەر ئاوارە بووین ، من دواتر بە دزیی ئەوانەوە بەشی كۆتایی چیرۆكەكەشم خوێندەوە. ئەو لە چیرۆكەكانی خۆیدا باس لە قوتابییە هەژارە و نەدارەكانی خۆی دەكات، باس لە نەهامەتی و هەژاری و نەبوونی شاری كرماشان و دێهاتەكانی دەورووبەری دەكات. لەڕێگەی نووسینەوە چیرۆكی ژیان و كوێرەوەرییەكانی خەڵكی كورد بۆ هەمووان دەگێڕێتەوە. 

"دەمویست درێژەپێدەری ڕێگاكەی سەمەد بەهڕەنگی بم"

عەلی ئەشرەف دەروێشیان باس لە دونیای چیرۆكەكانی خۆی دەكات و دەڵێت لەدوای مردنی سەمەد بەهڕەنگی دەمویست ڕێگاكەی سەمەد درێژە پێبدەم.

ئەو باس دەكات لەژیاندا زۆر سەختی و كوێرەوەی بینیوە و ئەمەش وای كردووە كە لە نووسینەكانیدا كەڵك لە ئەزموونە شەخسییەكانی خۆی وەربگرێ و چەندین جار لە میدیا و ڕاگەیاندنەكانەوە باسی لە خراپی باری ژیانی كردووە و دەیوت: ماڵ بەكۆڵی و ئاوارەیی و دەربەدەری و نەبوونی و كرێچێتی و نەهانەتییەكانی ژیانی خۆم لە ڕۆمانی " ساڵە هەورییەكان –دا نووسیووە. ئەو ڕۆمانە ساڵی 1991 چاپ و بڵاوكرایەوە. هەرچەند بەپێی ڕای زۆربەی خوێنەر و ڕەخنەگران خەفەتەكانی ئەو خەفەتی شەخسی نەبوو بەڵكوو كێشە و خەفەتی ئەو لەبەر نیشتمان و وڵاتەكەی بوو، باسی ئەو نەهامەتیانەی كە بەسەر وڵاتەكەی دا هاتووە.

هەر لە منداڵیەوە بە نەبوونی و نەداری گەورە بوو و چونكە كوڕە گەورەی ماڵەوە بووە ناچار بوو لە تەمەنی 12 ساڵییەوە دەست بكات بە كرێكاری ، كاتێك ئەو دەستی كرد بە كرێكاری تازە كودەتاكەی 28 گەلاوێژی 1953 لە ئێران ڕوویدابوو. 

باس لە سەمەد بەهڕەنگی دەكات و دەڵێت سەمەدیش هەر وەك من كەسێكی شەرمن بوو، هەردووكمان زۆرمان جەلالی ئالی ئەحمەد و سیمین دانشوەرمان خۆشدەویست. هەموو جارێ جەلالی ئالی ئەحمەد( نووسەرێكی ناوداری ئێرانییە) من و ژمارەیەك لە شاگردەكانی منی بۆ ماڵی خۆیان بانگ دەكرد و لەوێ زیاتر لەبارەی ئەدەبیات و پابەندی و هەروەها لەبارەی نووسەرە گەورەكانی جیهان قسەی بۆ دەكردین.

"سەمەد دوو ساڵ لە من گەورەتر بوو. ئەویش وەك من مامۆستا بوو. لە ماڵی جەلالی ئالی ئەحمەد یەكترمان ناسی. مردنی سەمەد وای لە من كرد كە درێژە بە ڕێگاكەی بدەم."

 هەندێك لە ڕەخنەگران  پێیانوایە كە چالاكییە ئەدەبی و كۆمەڵایەتییەكانی سەمەد بەهڕەنگی كاریگەرییەكی زۆری لەسەر عەلی ئەشرەف دروێشیان داناوە. دەروێشیان لەبارەی سەمەدەوە چەند كتێبێكی نووسی. هەرچەند پێش ناسینی سەمەدیش دەروێشیان قەڵەمی چیرۆك نووسینی هەبوو و هەر وەك خۆی باسی دەكات و دەڵێت: بەڕاستی خۆشم نازانم چۆن دەستم پێكرد، ئایا تۆ لەبیرتە كەی یەكەمین هەناسەت هەڵكێشا.

ئەگەر شۆڕشی ئێران نەكرابا عەلی ئەشرەف دەروێشیان دەبوایە ساڵانێكی زۆر لە زیندان دا بمێنێتەوە ، گرتن و لێدان و دەركردن لە مامۆستایەتی و لە زانكۆ و هەروەها قەدەغەكردنی نووسین هیچیان نەیانتوانی ببنە ڕێگر لەسەر رێگای دەروێشیان و ئەو ژووری زیندانەكەی كردبوو بە ژووری نووسین. هەر وەك خۆی باسی لێوە دەكات كە یەكەمین چیرۆك و یەكەم بەرهەمی خۆی لە زیندانی كرماشان نووسیوە. ئەو بەرهەمەی قەت چاپ نەكرا. دەروێشیان لە ڕۆمانی " ژووری 18" باس لە ئەو ساڵانە دەكات كە لە زیندان بووە.  

ژیانی تاڵی من لەسەردەمی منداڵیدا و هەروەها هاوڕێكانم و هاوپۆلەكانم لە قوتابخانە بوونە هۆی ئەوەی كە من ڕووبكەمە نووسین. بە خۆمم دەوت دەبێت كارێك بكەم. هەستم دەكرد كە جگە لە نووسین هیچ ڕێگایەكی ترم لەبەردەم دا نییە. 

كتێبەكانی " لەم وڵاتە" ، " وەرزەكانی نان" ، " ئاوشۆران" و " لەگەڵ ئاهەنگەكانی باوكم" باس لە ئازار و ڕەنج و یاخیبوون و خەڵكی هەژار دەكات. دەروێشیان دەڵێت: نووسین بۆ من ناڕەزایەتی دەربڕین بوو. وەڵامێك بوو بۆ هەموو ئەو ناعەدالەتی و نایەكسانی و ئەو ژینگەی كە تێدا ژیاوین. ئەویش هەر وەك نووسەران و شاعیرانی تر دەستی كردووە بە كۆكردنی فەرهەنگی زارەكی ، هەربۆیە دەستی كرد بە كۆكردنەوەی ئەفسانە كانی ناوچەی كرماشان و ئەو شوێنانەی كە خۆی لەوێ مامۆستا بووە. گرتن و زیندان و دووركەوتنەوە لە گوندەكان ڕێگەیان نەدا ئەو لەسەر كۆكردنەوەی هەموو ئەفسانەكان بەردەوام بێت. هەرچەند دواتر بە هاوكاری ڕەزا خەندان مەهابادی توانیویان لە 19 بەرگدا ئەو فەرهەنگ و ئەفسانەكان كۆبكاتەوە. لە بواری ئەدەبیاتی كوردیدا هەوڵی زۆری دا جگە لەوەی كە چیرۆكی بە زمانی كوردی دەنووسی وەرگێڕانیشی دەكرد. ئەگەر زەمینە لەبار بوایە بۆ ئەوەی لە زەمینەی ئەدەبیاتی كوردی كاری بكردایە بێ گومان هەوڵی زیاتری دەدا، بەڵام بە هۆی ئەو ڕێگریانەی كە لە زمانی كوردی چ لە سەردەمی شای ئێران و چ لە دوای دەڵاتی شا وای كرد كە عەلی ئەشرەف دەروێشیان چی تر نەتوانێت بە زمانی كوردی بنووسێت. خۆی لەوبارەیەوە دەڵێ: بەهۆی ئەو هەموو سنوورانەی كە بۆ زمانی كوردی دانرابوو ئیتر نەمتوانی درێژە بە كوردی نووسین بدەم. دەروێشیان هەتا مرد دەستی لە ناڕەزایەتی دەربڕین بە تایبەتی لەبارەی سانسۆڕ و قڕتاندن هەڵنەگرت و هەمیشە لە كۆڕ و كۆبوونەوە و سیمینار و وتارەكانی دا هێرشی دەكردە سەر سانسۆڕو پێی وابوو خۆسانسۆڕی و سانسۆڕ جدیترین زیانە بۆ ئەدەبیاتی ئێران. 

لەسەردەمە جیاجیاكان بە تایبەتی لەلایەن وەزارەتی ڕۆشنبیری ڕێگری لە چاپ و بڵاكردنەوەی كتێبەكانی دەكرا. هەربۆیە ئەویش ناڕەزایەتی دەردەبڕی و دەیوت:" ئێوە پێتان وایە كە ئەگەر كتێبەكانی من سانسۆڕ بكەن ئیتر خەڵك دێن كتێبەكانی ئێوە دەخوێنەوە، بەڵام وا نییە،  میللەتێك كە خوو بە سانسۆڕ كردن بگرێت نەكتێبەكانی ئێوە دەخوێنێتەوە و نە كتێبەكانی من".

چەند ساڵ لەمەوپێش لە پێشانگای نێودەوڵەتی كتێب لە تاران سەرجەم بەرهەمەكانی ئەو لەلایەن حكومەتەوە كۆكرایەوە و ڕێگە نەدرا بەرهەمەكانی لە پێشانگای كتێب دابنرێت. هەر بۆیە ئەو نووسەر ناچار بوو كە هەندێك لە بەرهەمەكانی خۆی لە دەرەوەی ئێران چاپ و بڵاو بكاتەوە.
 
بەرهەم و نووسینەكانی دەروێشیان لەچاوی دەزگاكانی چاپ و پەخش و بنكە ئەدەبییەكان ون نەدەبوو و ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی كە چەندین جار لە فێستیڤاڵ و دەزگا مەدەنییەكان بە تایبەتی بنكەی ئەدەبی گوڵشیری خەڵات كراوە. 

ئەو نووسەرە لە نووسینەكانیدا جگە لەوەی كە سەر پێداگری لە عەداڵەت دەكات زۆریش بە ئاواتی ئازادییەوە و بەردەوام بیر لە ئازادی و سەربەستی دەكاتەوە.

ئەو نووسەرەی كە مانای بە ژیان دەبەخشی 

هەڵوێست و وتەی نووسەرانی ئێرانی لەبارەی كۆچی دوایی عەلی ئەشرەف دەروێشیان نووسەر و لێكۆلەوەری كورد:
مەحمودی دەوڵەت ئابادی نووسەر و ڕۆماننووسی ئێرانی سەبارەت بە كۆچی دەروێشیان دەنووسێت: " عەلی ئەشرەف دەروێشیان نووسەری خەڵكی هەژار و نەگبەت كۆچی دوایی كرد. ئەو بە دەست نەخۆشییەوە دەناڵاند كە ئەو نەخۆشییە مێژوویەكی دوورودرێژی هەیە، ئەو ئاواتەخوازی ئەوە بوو كە ئەو نەخۆشییە چارسەر بكرێت و نەكرا و لەوانەش بەمزووانە ئەو نەخۆشییە هەر دەرمان نەكرا و هەتوان و دەرمانی دەست نەكەوێ. (مەبەست ئەو نەخۆشییە، سانسۆڕ – وەرگێڕی كوردی) عەلی ئەشرەف دەروێشیان خۆیشی تۆشی ئەو نەخۆشییە بوو و هەر ئەو نەخۆشییە لەجێگادا خستی."

شەمش لەنگروودی شاعیر سەبارەت بە مردنی دەروێشیان دەنووسێت: ژیانی خۆی هیچ مانایەكی نییە، هەندێك شت هەن مانا و واتا بە ژیان دەبەخشن. ڕووداوگەلێك هەن كە بێ مانابوونی ژیان ئاشكرا دەكەن."

لەهەڕەتی لاویی ئێمەدا عەلی ئەشرەف دەروێشیان گوڕوتینی ژیان و نووسینەكانی ڕەوتیكی وەزی بەخش بوون بۆ پركردنەوەی بۆشاییەكانی ژیان . بەڵام كاتێ مردن ئێمە وەك گوێنییەكی بێ نرخ بە عەرزماندا دا ، ئەو كاتە هەموو شتەكان لەوانە خودی ژیانیش بێ نرخ و بێ بەها دەبێت. چۆن دەكرێ كەس كە هەموو گیانی لێوانلیۆە لە خۆشەویستی بۆ ژیان، ئاوا بەمشێوەیە ژیان هیچ بایەخێكی بۆ دانەنێت و لەناوی ببات. هەموو ژیانی عەلی ئەشرەف دەروێشیان لە خەباتێكی ڕاستگۆیانە بەدیهێنانی ئەو ڕۆئیا و خەونە خۆشانە گوزەرا كە كەسانی تر دووڕوویانە و ڕیاكارانە لەناو ئەو ڕۆئیایانەدا دەژین. دەروێشیان لە منداڵی مرۆڤایەتیدا دەژیا. بە ڕوانینی جوانە سەیری ئایندەی مرۆڤایەتی دەكرد. ئەوانەی كە تازەپێداكەوتەن و نەدیو بەدیون تانەو تەشەریان لە دڵە سادەكەی ئەو دەدا. ڕاستییەكەی ئەمەیە كە ئەم ژیانە جێی كەسانی وەك عەلی ئەشرەف دەروێشیان و هاوشێوەكانی ئەو نییە، ئەم ژیانە هی ئەو كەسانەن كە بە ڕەواڵەت مرۆڤ و پیاون. ئەو ئازاری دەكێشا. لەپشت نووسینە تەنز ئامێزەكانی ڕەوتێك لە ئازار و خەفەت بەڕێوە بوو. دەروێشیان لە پێناو بەدیهێنانی ڕۆئیاكانی كە( ئایندەیەكی كەم كێشە بۆ هەژاران ) هەموو ژیانی لەدەربەدەری و زیندان گوزەراند و تەنها یەك هاودەم و خەمخۆری هەبوو ئەویش هاوسەرە نازەنینەكەی بوو. هیچ شتێك لەوە بیرەوەرییە ناخۆشتر نییە كە دوای ساڵانێكی زۆر شەوێك لە میوانییەكی گەورە ئەوم لەگەڵ ژن و منداڵەكانی بە شیكپۆشی و جوان و ڕێكوپێكی بینی. زۆر زۆر خۆشحاڵ بووم كە دیتم. بەڵام دڵخۆشی و خۆشحاڵییەكەی من ئەوەندەی نەخایاند دوای چەند ڕۆژێ بیستم كە تووشی نەخۆشییەكی بێ دەرمان بووە. عەلی ئەشرەف  دەروێشیان دەویست مانا و واتا بە ژیانی ئێمە ببەخشێت كە چی ژیانی خۆی بی مانا كرا. ساڵانێك بوو كە بەهۆی نەخۆشییەكەوە وەك پەیكەرێكی لێهاتبوو ئەوە هاوسەرە وەفادارەكەی بوو كە بەردەوام لەگەڵی بوو.

میرسادیقی: دەروێشیان خۆی خوێنەرەكانی هەڵدەبژارد 

جەمال میر سادیقی لەبارەی مردنی عەلی ئەشرەف دەروێشیان دەڵێت: بەڕاستی ئەمڕۆ بۆ من ڕۆژێكی ناخۆش بوو. عەلی هاوڕێی من بوو. نووسەرێك بوو كە كەرامەت و گەورەیی هەبوو. ئەوەی كە لە كار و بەرهەمەكانی ئەو گرنگە و مەزنی و گەورەیی بە بەرهەمەكانی ئەو دەبەخشێت ئەوەیە كە  عەلی ئەشرەف دەروێشیان خۆی خوێنەرەكانی خۆی دیاری دەكرد. بە پێچەوانەی ئێمە كە دەنووسین و خوێنەرەكان دێن كتێبەكانی ئێمە هەڵدەبژێرن، ئەو وا نەبوو، چیرۆكەكانی بە سادەیی دەنووسی و بە دوای فۆڕمێكی ئەو تۆدا نەدەگەڕا. هەوڵی دەدا كە سەرنجی خوێنەر بۆ لای مانای چیرۆكەكان ڕابكێشێت.  هەر ئەوەش وای كردبوو كە هەندێك ئەویان قەبوڵ نەبێت.  دووساڵ لەمەوپێش لە كۆڕێك كە ئەویشی لێ بوو گلەیی كرد كە كەسانێك هەن ئەویان قەبوڵ نییە. منیش پێم وت: ئەو جۆرە كەسانە هەڵە دەكەن، تۆ خەڵكیت و لەناو خەڵكدا هەر دەمێنیتەوە. تۆ قسەكانی خۆت دەكەیت. قسەكانت زۆر دۆستانەیە و لەدڵەوە هەڵدەقوڵێن و ئەم پەیوەندی و پێكەوەییە هەمیشە دەمێنێتەوە.

عەلی پیاوێكی خۆڕاگر و نەبەز بوو، پیاوێك بوو ملی بۆ هیچ جۆرە سانسۆڕێك نەدەدا.  دەستگیریان كرد ، لەبەندیخانەیان توند كرد، قەڵەمیان لێ قەدەغە كرد، ڕێگەیان نەدا كتێبەكانی چاپ بكات، بەڵام ئەو هەر خۆڕاگر بوو.