مەیدانی قارەمانان... رەمزی مێژووی خەباتی هەنگارییەكان

3744 جار خوێندراوەتەوە کات08:38 بەروار26-10-2019
مەیدانی قارەمانان... رەمزی مێژووی خەباتی هەنگارییەكان

 
راچڵەكین ـ مەسعودی مەلا هەمزە- بودابێست
فۆتۆ: هیمداد كەریم
 
مێژووی پڕ لە خەبات و شانازی بەشێكە لە بنیاتنانی داهاتوو، میللەتانی دنیا هەمیشە بە بایەخەوە لە مێژووی خۆیان روانیوە و هاوكاتی هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی دەستكەوتی زیاتر بۆ گەلەكەیان مێژووی پڕ سەروەری و شانازی خۆیان پاراستووە و لە رێگای بەدیكۆمێنتكردن و دروستكردنی شوێنی تایبەت بۆیان، وەكو رەمزێك بۆ نەوەكانی داهاتووی خۆیان و ئەوانەی سەردانی ئەو وڵاتانە دەكەن دەیانپارێزن.

تاكی كورد كە سەردانی ئەو وڵاتانە دەكاو رەمزەكانیان دەبینێ، لەپاڵ سەرسام بوون بەوەی چۆن میللەتانی دنیا توانیویانە مێژووی خۆیان بپارێزن و نەوە دوای نەوە بە زیندوویی بیهێڵنەوە، لەپاڵ ئەبڵەق بوون بەوەی  كورد خاوەنی ئەو مێژووە پڕ لە سەروەری و زیندووەیە، كەچی بەداخەوە بە بچووكترین شێوەش نەمانتوانیوە بیانپارێزین و لە بەرامبەردا میللەتانی دنیای خاوەن مێژووی نزیك و زۆر كەمتر لە كورد بەشێوەیەكی زیندوو مێژووی خۆیان پاراستووەو جگە لە گەیاندن و بەزیندوو هێشتنەوەی مێژووەكەیان، رۆژانە سەدان و هەزاران گەشتیار بۆ بینینی ئەم شوێنانە سەردان دەكەن و لەپاڵ بینینی مێژووەكەیان و سوودێكی ماددیش بەو وڵاتە دەگەیەنێ.


هەنگاریا یەكێكە لە وڵاتانی ئەوروپاو كەوتۆتە ناوەڕاستی ئەوروپاو لەباكووری سلۆڤاكیا سنوورێكی 515 كیلۆمەتری هەیە و لە باكووری رۆژهەڵاتی وڵاتی ئۆكرانیایەو رۆمانیا كەوتۆتە رۆژهەڵاتی هەنگاریاو لە باشووریشی كرواتیا و سربیاو سلۆڤینیا هەن و نەمساش بەدرێژایی 336 كیلۆمەتر كەوتۆتە رۆژئاوای وڵاتەكەوە.
بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی 2018 ژمارەی دانیشتوانی هەنگاریا 9778371 كەسەو لە جیهاندا ریزبەندی 83هەمین وڵاتی هەیە لەرووی ژمارەی دانیشتوانەوە.

مێژووی هەنگاریا 946 ساڵەو بە یەكێك لە سەنتەرە گرنگەكانی رۆشنبیری لە رۆژئاوا دادەنرێ و لە ساڵی 1000ی زایینی مەملەكەتی هەنگاریا دامەزرێنراوەو دوای 150 ساڵ عوسمانییەكان داگیریان كرد لە ساڵی 1541 تا 1699، وڵاتی هەنگاریا و نەمسا لەژێرناوی ئیمپراتۆریەتی نەمساو هەنگاریا پێكهات تا كۆتایی جەنگی یەكەمی جیهانی و لەو شەڕەدا هەنگاریا 70% خاكەكەی لەدەست دا.

لە ساڵی 1947 تا 1989 هەنگاریا لەژێر دەستی شیوعیەكان بووە و دوای شكستی شیوعیەكان لە ساڵی 1989 هەنگاریا بووە كۆماری هەنگاریای دیموكراتی و ئێستا یەكێكە لە ئەندامانی یەكێتی ئەوروپاو ناتۆ.

بودابێستی پایتەختی هەنگاریا، گەورەترین شاری وڵاتەكەیەو وەك ناوەندێكی سیاسی و ئابووری و پیشەسازی وڵاتەكەیە، ژمارەی دانیشتوانی 1,7 ملیۆن كەسە و رووباری دانیوب بە ناوەڕاستی تێپەڕدەبێ و هەردوو بەشی (بودا) و (پێست) لەیەك جیا دەكاتەوەو بودابێست بە یەكێك لە شارە گەورەكانی یەكێتی ئەوروپا هەژمار دەكرێ.

پایتەختی وڵاتەكە بودابێستەو دابەش بووە بۆ سەر دوو بەشی سەرەكی، كە بریتین لە (بودا) و (پێشت) و رووباری دانیوب لەیەكیان جیا دەكاتەوە، هەریەك لە لایەكانی شارەكە كۆمەڵێك شوێنی گرنگ و گەورەی گەشتیاری تیایە، لە پاڵ شوێنە گەشتیارییەكان هەركەسێك بچێتە بودابێست ناكرێ چەند شوێنێكی گرنگی مێژوویی هەیە نەیانبینێ و سەردانیان نەكا، كە بینینی هەریەك لەو شوێنانە كۆمەڵێك چیرۆك و مێژووی سەیرو سەمەرەی هەیەو گرنگە مرۆڤ پێی ئاشنابێ، بەندە دوای گەشتەكەم بۆ بودابێست هەوڵدەدەم بەشێك لە شوێنە گەشتیاری و مێژووییەكانی بودابێست بە خوێنەران ئاشنابكەم و زانیاری وردی لەبارەوە بخەمەڕوو.

مەیدانی قارەمانان یەكێكە لە شوێنە سەرنجڕاكێشەكانی شاری بودابێستی پایتەختی هەنگاریا، ئەو شوێنە ستراتیژیە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ 123 ساڵ پێش ئێستاو لە ساڵی 1896 دەستكراوە بە دروستكردنی و لەدوای 5 ساڵ و لە ساڵی 1901 قۆناغی یەكەمی تەواو بووەو لە ساڵی 1929 سەرجەم قۆناغەكانی تەواو بووە.


مەیدانەكە پڕیەتی لە پەیكەری قارەمان و پاڵەوانانی جەنگەكانی هەنگاریا، هەر لە جەنگی ئازادكردنی هەنگاریاو پاشاكانی ئەم وڵاتە.

لە ساڵی 1912 لەو مەیدانەدا پەیكەری ئەرپاد كە سەرۆكی هۆزی ئەرپاد بوو و سەرۆكی یەكەم ئیمپراتۆریەتی هەنگاریا بووە دانراوەو بە بەرزییەكی زۆرەوە لە ناوەڕاستی گۆڕەپانەكە دانراوەو تاجی ئیمپراتۆریەتەكەی لەسەرە.
هاوكات دوای 16 ساڵ و لەدەوری پەیكەرەكەی ئەرپاد پەیكەری 7 وەزیرەكەی هەنگاریا دانرا.

لە ناوەڕاستی ئەو مەیدانی پەیكەرەكان بە بەرزی (4,7 مەتر) و بەرینی (22,4 مەتر) دانراون و لە دەوری پەیكەرەكان بە مەسافەیەكی زۆر ژمارەیەكی زۆرتر لە پەیكەری قارەمانان دانراون، وەك هێمایەك بۆ بەرگری و قارەمانێتی و وەفایەك بۆ قوربانیدەرانی ئەم وڵاتە.

هەروەك لە هەردوو لای مەیدانەكەدا دوو مۆزەخانەی گەورەی هونەری و مێژوویی بوونی هەیە و گەشتیاران لەدوای بینینی مەیدانەكە سەردانی مۆزەخانەكان دەكەن و لەوێشەوە ئاشنای مێژووی هونەری و كلتووری هەنگاریا دەبن.

مەیدانی قارەمانان یەكێكە لە شوێنە ستراتیژی و گەشتیارییەكانی بودابێستی پایتەختی هەنگاریا، رۆژانە ژمارەیەكی یەكجار زۆر لەو گەشتیارانەی سەردانی وڵاتەكە دەكەن، دەچنە مەیدانی قارەمانان و لەوێ وێنەی یادگاری دەگرن و مێژووی دروستبوونی شوێنەكەو ژیاننامەی قارەمانانی هەنگاریا دەخوێننەوە.

بۆ منی كورد، كاتێك چوومە سەردانی مەیدانی قارەمانانی بودابێست، بۆ چەند ساتێك رامام و بیرم لەوە كردەوە ئێمەی كورد، سەرباری بوونی ئەو هەموو مێژووە جوانەو بوونی ئەو هەموو قارەمانەی كورد، كەچی تا ئێستا نەمانتوانیوە مەیدانێكی لەم شێوەیە دروست بكەین و ژیان و مێژووی پڕ لە سەروەری و قارەمانێتی سەركردەو قارەمانانی كورد بپارێزین و نەوە لەدوای نەوە ئاشنابن بە مێژووەكەمان و ئەوانەی سەردانی كوردستان دەكەن بەجوانی مێژووەكەمان ببینن.
بەداخەوە ئێمەی كورد هەمیشە دەبێ چاومان لەوەبێ خەڵكی تر مێژووەكەمان بنووسێتەوه