مۆنیۆمێنتی جووله‌كه‌كان... مۆنیۆمێنتی ململانێی هه‌نگارییه‌كان له‌سه‌ر هۆلۆكۆست

158 جار خوێندراوەتەوە کات05:45 بەروار23-11-2019
مۆنیۆمێنتی جووله‌كه‌كان... مۆنیۆمێنتی ململانێی هه‌نگارییه‌كان له‌سه‌ر هۆلۆكۆست

مه‌سعودی مه‌لا هه‌مزه‌- بودابێست
فۆتۆكان: هیمداد كه‌ریم

گه‌ڕان و گه‌شتكردن بۆ هه‌ر وڵاتێكی دنیا، بینینی ئه‌زموونی نوێیه‌و بۆ مرۆڤ شتگه‌لێكی تازه‌ ده‌بینێ، كه‌ پێشتر نه‌یدیوه‌، یان ده‌كرێ بڵێین له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتووی دنیا هیچ رووداو و كاره‌ساتێك تێنه‌په‌ڕیوه‌ بێ ئه‌وه‌ی دیكۆمێنتی بكه‌ن و ئاسه‌واره‌كانی وه‌ك خۆی بهێڵنه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی گشتیش له‌ دنیای ده‌ره‌وه‌و لای مرۆڤی وڵاتانی پێشكه‌وتوو رایه‌ك هه‌یه‌ پێی وایه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئێش و ئازاری قوربانیانی رووداوه‌كان هه‌رچه‌ند مۆنیۆمێنت دروست بكرێ هێشتا كه‌مه‌ به‌رامبه‌ر ژیان و گیان و خوێنی ئه‌وانه‌ی بوونه‌ته‌ قوربانی.

له‌ وتاری پێشوودا، باسمان له‌ مه‌یدانی قاره‌مانان كرد، ئه‌و مه‌یدانه‌ی ده‌رخه‌ری مێژوو و خه‌باتی هه‌نگارییه‌كانه‌ بۆ ئازادی و رزگاری وڵاته‌كه‌یان، له‌م وتاره‌دا باسی مۆنیۆمێنتی جووله‌كه‌كان ده‌كه‌ین، ئه‌و مۆنیۆمێنته‌ی بووه‌ته‌ جێی مشتومڕ و گفتوگۆی به‌رده‌وامی نێوان هه‌نگارییه‌كان، به‌ جۆرێك تا ئێستاش له‌ هه‌نگاریا گره‌و له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كێ بوون ئه‌وانه‌ی جووله‌كه‌كانیان قه‌تڵوعام كرد؟ نازییه‌كان؟ یان هه‌نگارییه‌كان و نازییه‌كانیش؟ به‌شێك له‌ هه‌نگارییه‌كان پێیانوایه‌ خۆشیان به‌شێك بوونه‌ له‌و كاره‌ساته‌و به‌شداربوونه‌ له‌ هۆلۆكۆستی جووله‌كه‌كان له‌ هه‌نگاریا.

رووداوی كوشتن و قه‌تڵوعامكردن و له‌ناوبردنی جووله‌كه‌كان، وه‌ك وڵاتانی تری ئه‌وروپا له‌ ساڵانی (1944- 1945) له‌ هه‌نگاریا له‌لایه‌ن نازییه‌كان ئه‌نجامدرا، سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان ده‌ڵێن له‌م كاره‌ساته‌دا زیاتر له‌ (450 هه‌زار) جووله‌كه‌ بوونه‌ته‌ قوربانی، به‌ جۆرێك به‌شێكی زۆر له‌ جووله‌كه‌كانیان بردۆته‌ سه‌ر زێی (دانیوب) و ریزیان كردوون به‌رامبه‌ر بكوژه‌كان و كوشتوویانن و ته‌رمه‌كانیان فڕێداونه‌ته‌ ناو رووباره‌كه‌، ئه‌و رووباره‌ی هه‌ردوو به‌شی (بودا- بێست)ی پایته‌ختی هه‌نگاریا له‌ یه‌كتر جیا ده‌كاته‌وه‌، ئه‌م كوشتاره‌ی جووله‌كه‌كان له‌ هه‌نگاریا له‌لایه‌ن میلیشیای (خاچی تیر Arrow Cross) ئه‌نجامدراوه‌.
له‌پاڵ باسكردن له‌م رووداوه‌، سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان باس له‌ رۆڵی دیبلۆماتكارێكی سویدی به‌ناوی (رائول والینبێرگ) ده‌كه‌ن، كه‌ توانیویه‌تی له‌وكاته‌دا ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ جووله‌كه‌كان له‌ده‌ست نازییه‌كان رزگاربكاو نه‌كه‌ونه‌ نێو قه‌تڵوعامه‌كه‌، هه‌ر بۆیه‌ تا ئێستاش له‌پاڵ كاره‌ساته‌كه‌و ئه‌م كوشتاره‌ گه‌وره‌یه‌دا ناوی ئه‌و دیبلۆماتكاره‌ سویدییه‌ به‌ زیندوویی ماوه‌ته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی تا ئێستاو دوای زیاتر له‌ نیو سه‌ده‌ تێپه‌ڕبوون به‌سه‌ر رووداوه‌كه‌ جێگه‌ی باسه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا هه‌نگارییه‌كان به‌شێك بوونه‌ له‌م قه‌تڵوعامه‌ یاخود به‌ته‌نها نازییه‌كان ئه‌م كاره‌یان ئه‌نجام داوه‌؟ 
له‌ بودابێست، بۆ ئه‌م تاوانه‌ دوو مۆنۆمێنت دروستكراوه‌، كه‌ یه‌كێكیان به‌ مۆنیۆمێنتی پێڵاوی جووله‌كه‌كان ناسراوه‌و كه‌وتۆته‌ سه‌ر زێی دانیوب.
كاتێك به‌نێو بودابێستی پایته‌ختی هه‌نگاریا گوزه‌ر ده‌كه‌ی و ده‌گه‌یته‌ نزیك باڵه‌خانه‌ جوان و سه‌رنجڕاكێشه‌كه‌ی په‌رله‌مانی هه‌نگاریا، رێك له‌مبه‌ری په‌رله‌مان و له‌سه‌ر زێی (دانیوب) ژماره‌یه‌ك پێڵاو ده‌بینی كه‌ به‌ درێژایی (40) مه‌تر و پانی (70سم) دروستكراوه‌و ژماره‌یه‌كی یه‌كجار زۆر گه‌شتیار له‌ده‌ورین و وێنه‌ی ده‌گرن و پرسیار له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌كه‌ن.

ئه‌م مۆنیۆمێنته‌ كه‌وتۆته‌ دیوی (پێست) له‌ بودابێستی پایته‌ختی هه‌نگاریا، مۆنیۆمێنته‌كه‌ به‌ جۆرێكه‌ ژماره‌یه‌كی زۆری پێڵاو، به‌ پێڵاوی (ژن، پیاو، منداڵ، گه‌نج و پیر) دانراون، به‌شێك له‌ پێڵاوه‌كان گوڵیان له‌سه‌ر دانراوه‌و به‌شێكیان به‌ مۆم چوارده‌وریان ته‌نراوه‌و گوڵیان له‌سه‌ر دانراوه‌، وه‌ك ره‌مزێك بۆ كۆمه‌ڵكوژی جووله‌كه‌كان له‌م وڵاته‌.
ئه‌م مۆنیۆمێنته‌ ناخ هه‌ژێنه‌ له‌ (16/4/2005) له‌لایه‌ن هه‌ردوو په‌یكه‌رتاش (گویلا پاوه‌ر و كان تۆگای)ه‌وه‌ دروست كراوه‌، رێك له‌و شوێنه‌ی كه‌ له‌ ساڵانی (1944- 1945) له‌لایه‌ن نازییه‌كانه‌وه‌ له‌سه‌ر زێی دانیوب جووله‌كه‌كان گولله‌باران كراون و كوژراون، شوێنه‌كه‌ش رێك ده‌كه‌وێته‌ به‌رامبه‌ر باڵه‌خانه‌ی په‌رله‌مانی هه‌نگاریا.
له‌ چركه‌ساتی روودانی ئه‌م تاوانه‌وه‌ تا ئێستا گفتوگۆیه‌كی گه‌رم هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئایا هه‌نگارییه‌كان به‌شداربوونه‌ له‌م تاوانه‌دا یاخود نا؟ رایه‌ك هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م كاره‌ساته‌ نازییه‌كان ئه‌نجامیان داوه‌و هه‌نگارییه‌كان ته‌نها توانیویانه‌ ته‌ماشاكه‌ر بن و هیچ ده‌سه‌ڵاتێكیان نه‌بووه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و تاوانكارییه‌، كه‌چی له‌ به‌رامبه‌ردا رایه‌كی باو هه‌یه‌و ده‌ڵێ نه‌خێر هاوشانی نازییه‌كان، هه‌نگارییه‌كان به‌شداربوونه‌ له‌م تاوانكارییه‌و ده‌بێ دانی پیا بنرێ، ئه‌سڵی گفتوگۆكه‌ش له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاخۆ له‌م تاوانه‌ كێ قوربانیه‌و كێ قوربانی نییه‌.

بۆ ره‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و گومانانه‌و بێ به‌ری كردنی هه‌نگارییه‌كان له‌م تاوانه‌ له‌ كۆتایی ساڵی (2013) له‌ (70)هه‌مین ساڵیادی داگیركردنی هه‌نگاریا له‌لایه‌ن نازییه‌كانه‌وه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌تی (ڤیكتۆر ئۆربانس) په‌یكه‌رێكی تر دروستكرا، ئه‌م په‌یكه‌ره‌ بۆ ئه‌وه‌ دروستكراوه‌ تا رێز له‌ هه‌موو قوربانییه‌كانی جه‌نگی دووه‌می جیهانی بگیرێ.
حكومه‌ته‌كه‌ی ڤیكتۆر ئۆربانس به‌ دروستكردنی ئه‌م په‌یكه‌رو مۆنیۆمێنته‌ ویستی هه‌نگاریا بێ به‌ری بكا له‌م تاوانه‌و هه‌موو ئه‌و تاوانانه‌ی به‌رامبه‌ر جووله‌كه‌كان كراوه‌، به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی هه‌نگارییه‌كان نه‌یانتوانیوه‌ رێگری له‌ نازییه‌كان بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یر بوو رێك له‌و كاته‌دا و وه‌ك ناڕه‌زایه‌تی به‌رامبه‌ر دروستكردنی ئه‌و په‌یكه‌ره‌و هه‌وڵدانی حكومه‌ت بۆ بێ به‌ری كردنی هه‌نگارییه‌كان له‌و كاره‌ساته‌، خه‌ڵكی هه‌نگاریا خۆپیشاندانیان كرد و رایانگه‌یاند كه‌ نه‌خێر ئێمه‌ی هه‌نگاریش ده‌ستمان هه‌بووه‌ له‌و تاوانه‌.
له‌وساوه‌ تا ئێستا به‌ به‌رده‌وامی له‌ ده‌وروبه‌ری ئه‌و مۆنیۆمێنته‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ خۆپیشاندانانه‌ هه‌یه‌و خه‌ڵك ناڕازین له‌ كاره‌كه‌، ئه‌و حزب و لایه‌نانه‌ی زۆر دژی دروستكردنی ئه‌و په‌یكه‌ره‌ن بریتین له‌ ( حزبی سۆشیالیستی هه‌نگاریا، هاوپه‌یمانی دیموكراتی، حزبی لیبرالی هه‌نگاری و ژماره‌یه‌ك له‌ رێكخراوه‌ ناحكومییه‌كان) و پێیانوایه‌ ئه‌م په‌یكه‌ره‌ به‌شێكه‌ له‌ شێواندنی رۆڵی میلله‌تی هه‌نگاریا له‌ به‌شداری كردنیان له‌ كاره‌ساتی هۆلۆكۆست، ته‌نانه‌ت حزبی لیبڕاڵی هه‌نگاری ناوی له‌و شوێنه‌ ناوه‌ (یادكردنه‌وه‌یه‌كی له‌خۆباییانه‌ی حكومه‌تی هه‌نگاریا).

ئه‌وه‌ی گرنگه‌، دروستكردنی ئه‌و مۆنۆمێنته‌ له‌ ساڵی (2013)وه‌ تا ئێستا گفتوگۆیه‌كی له‌نێوان هه‌نگارییه‌كان دروستكردووه‌و هه‌موو هه‌وڵێكی هه‌نگارییه‌كان بۆ ئه‌وه‌یه‌ یه‌كلایی بكرێته‌وه‌ ئاخۆ هه‌نگارییه‌كان له‌ هۆلۆكۆستدا رۆڵیان هه‌بووه‌و به‌شداربوونه‌، یاخود ته‌ماشاكه‌رێكی بێ ده‌سه‌ڵات بوونه‌؟
به‌هه‌ر بارێكدا بێ، ئه‌م مۆنیۆمێنته‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی به‌زیندوو هێشتنه‌وه‌ی تاوانێكی گه‌وره‌ی دژه‌ مرۆڤایه‌تییه‌، كه‌ زیاتر له‌ 450 هه‌زار جووله‌كه‌ له‌ هه‌نگاریا قه‌تڵوعام كراون، هاوكات ده‌رخه‌ری زیندوویه‌تی بیری خه‌ڵكی هه‌نگاریایه‌و نایانه‌وێ به‌بێ بوونی به‌ڵگه‌ خۆیان بێ به‌ری بكه‌ن له‌ تاوانی قه‌تڵوعامی جووله‌كه‌كان و ده‌یانه‌وێ حكومه‌تی هه‌نگاریا راشكاوانه‌ دان به‌وه‌دا بنێ كه‌ به‌ڵێ ئه‌وانیش به‌شداربوونه‌ له‌و تاوانه‌، بۆ ئه‌وه‌ی تاوانه‌كه‌ بگرنه‌ئه‌ستۆ و بۆ جارێكی تر رێگا نه‌ده‌ن تاوانی له‌م شێوه‌یه‌ دووباره‌ ببێته‌وه‌.