وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا راپۆرتێك لەبارەی ڕەوشی مافەكانی مرۆڤ لە عیراق و هەرێمی كوردستان بڵاودەكاتەوە

ڕاپۆرت

13/04/2021     ژمارەی بینراو 188

دەیان پێشێلكاری دژ بە مافەكانی مرۆڤ لە عیراق و هەرێم ئەنجامدراون

راچڵەكین –

وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا راپۆرتی ساڵانەی خۆی لەبارەی ڕەوشی مافەكانی مرۆڤ لە وڵاتانی جیهان لەماوەی ساڵی 2020 بڵاوكردەوە، كە بەشێكی تایبەتە بە عیراق.

لەو راپۆرتەدا كە لەكۆتایی مانگی رابردوو بڵاوكراوەتەوەو بەشی كوردی دەنگی ئەمەریكا ئەو بەشەی راپۆرتەكەی كردووە بە كوردی، كە تایبەتن بە رەوشی مافەكانی مرۆڤ لە عیراق و هەرێمی كوردستان و لە 59 لاپەڕە پێكهاتووە.

لە راپۆرتەكەدا هاتووە، عیراق بەپێی دەستوری وڵاتەكە، كۆمارێكە لەسەر بنچینەی سیستەمی پەرلەمانی. هەڵبژاردنەكەی ساڵی 2018 بۆ پەرلەمانی وڵاتەكە، ناكرێت بوترێت لە هەموو ڕوویەكەوە هەڵبژاردنێكی تەواو بووە، بەڵام بە گشتی لە سۆنگەی پێوانە نێونەتەوەییەكانەوە، هەڵبژاردنێكی ئازادو ڕەوا بووەو ئاڵوگۆڕێكی ئاشتیانەی دەسەڵاتی بەدوای خۆیدا هێناو دەسەڵات لە حەیدەر عەبادی-یەوە گواسترایەوە بۆ عادل عەبدولمەهدی.

خۆپیشاندانە بەرفراوانەكانی عیراق لە مانگی 10ی ساڵی 2019 دەستیانپێكرد و لە ڕۆژی 1ی مانگی 12ی هەمان ساڵدا، حكومەتەكەی عەبدولمەهدی ناچار بە دەستلەكاركێشانەوە كرد.

مستەفا كازمی، سەرۆكی دەزگای هەواڵگریی ئەوكاتەی عیراق، ڕۆژی 6-5-2020، توانی متمانەی ئەنجومەنی نوێنەران بەدەستبێنێت و ببێتە سەرۆك وەزیرانی عیراق، پاش ئەوەی وابەستەیی خۆی راگەیاند بۆ ژمارەیەك دۆسێی گرنگ، لەوانە؛ هەڵبژاردنی پێشوەخت لەساڵی 2021دا، بەرپرسیاركردنی یاسایی ئەوانەی دەستیان لە توندوتیژییەكاندا هەبووە بەرامبەر خۆپیشاندەرانی ساڵانی پێشوو و هەروەها چارەسەركردنی دۆسێی گەندەڵی لەناو دامەزراوەكانی حكومەتدا.

ژمارەیەكی زۆری هێزی ئاسایش لەسەرانسەری عیراقدا هەن و كار دەكەن. وەزارەتەكانی ناوخۆو بەرگری و دەزگای دژە تیرۆر "وەك وەزارەتێك وایە" هێزە ئەمنییەكانی عیراق بەڕێوەدەبەن و سەرپەرشتیشیان دەكەن.

هێزە چەكدارە ئاساییەكان و هێزەكانی سەپاندنی یاسا لە عیراق لە هەوڵێكی چڕوپڕدان بۆ پاراستنی سەقامگیری لە وڵاتەكەدا. ئەم هێزانە هاوتەریب لەگەڵ كۆمیتەی حەشدی شەعبیدا كاردەكەن (حەشد ئەو هێزانەن كە لە نزیكەی 60 هێزی میلیشیایی پێكهاتووەو ڕێكخراوێكی چەترییەو دەوڵەت سەرپەرشتی دەكات).

ئەم هێزانەی حەشد لە سەرانسەری عیراقدا كار دەكەن، بەڵام زۆرجار لە دەرەوەی دەسەڵاتی حكومەتدان و هەروەها پێچەوانەی سیاسەتەكانی حكومەتیش ڕەفتار دەكەن. زۆربەی ئەندامانی هێزەكانی حەشدی شەعبی، عەرەبی شیعە ئاینزان، لەكاتێكدا یەكەكانی عەرەبی سوننە، ئێزدییەكان كریستیانەكان و كەمایەتییەكانی دیكەش، یان لەناویانیش لە نزیك ناوچەكانی خۆیانەوە ئەركەكان بەجێدەگەیەنن.

هەموو یەكەكانی حەشدی شەعبی، بە فەرمی ڕاپۆرتەكانی خۆیان بۆ كۆمیتەی حەشد بەرزدەكەنەوە و بەرەنجامیش لەژێر سەركردایەتی سەرۆك وەزیراندان، بەڵام ژمارەیەك لەم هێزانەی حەشد لەڕووی كردەییەوە فەرمان و ڕێنماییەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران و پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بەجێدەگەیەنن.

دوو لایەنە سەرەكییە كوردییەكەش، پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان، هەر یەكەیان بۆ خۆی دەزگای ئاسایشی هەیە. بەپێی دەستوری عێراق، حكومەتی هەرێمی كوردستان مافی هەبوونی هێزی ناوخۆیی ئاسایشی هەیە، بەڵام پارتی و یەكێتی بەجیا كۆنترۆڵی هێزی پێشمەرگەیان كردووە لە دەرەوەی ئەو هێزانەی لە دەستوردا ئاماژەیان پێكراوە. ئەمە بێ لە هێزی پۆلیس كە دەبووایە لەژێر سەرپەرشتی وەزارەتی ناوخۆدا بووایە.

بەپێی دەستور ڕێگەدراوە بە دەزگایەكی ئاسایش، بەڵام لەمەشیاندا پارتی و یەكێتی هەر یەكەیان دەزگای ئاسایشی خۆیان هەیە. پارتی و یەكێتی بە هەمان شێوە هەر لایەنە و دەزگایەكی تایبەتی هەواڵگرییان هەیە، كە دەبوایە لە ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێمەوە كاروبارەكانیان ڕێكبخرایە.

دەسەڵاتی سیڤیلی فێدراڵی، كۆنترۆڵكردنێكی كارای نییە بەسەر هەندێك دەستەو تاقمی هێزەكانی ئاسایشدا، بەتایبەتیش بەسەر یەكەی هێزەكانی حەشدی شەعبی، كە هاوپەیمانی ئێران و كۆمیتەی حەشدی شەعبین.

دەستنیشاننەكردنی سنورەكان و ناچە جێناكۆكەكان، بوونەتە سەرچاوەیەكی تری كێشە لەنێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی ناوەندی و پشێوییەكی لە تایبەتمەندێتی نێوان هێزی ئاسایشی و دادگاكاندا دروستكردووە. ئەندامانی هێزە ئاسایشییەكان بە بەڵگەوە، ژمارەیەكی بەرچاو پێشێلكارییان كردووە.

ژمارەیەكی بێشومار كێشەی مافەكانی مرۆڤ هەن، لەوانە؛ كوشتنی نایاسایی و ناڕەواو دڕندانە، بێسەروشوێنكردنی زۆرەملێیی، ئەشكەنجەدان، شێوازی ڕەفتاری نامرۆیی و دڵڕەقانەو سزای قورسی لەڕادەبەدەر، ژیان و گوزەرانی سەخت و ناهەموار لە زیندان و گرتوخانەكاندا، دەستوەردانە ژیانی تایبەت و كۆتوبەندكردنی ئازادییەكانی ڕادەربڕین و ڕاگەیاندن و سنورداركردنی دەستڕاگەیشتن بە تۆڕەكانی ئینتەرنێت و توندوتیژی بەرامبەر ڕۆژنامەوانان و هەڕەشەلێكردن و توندوتیژی و دەستگیركردنی ناڕەوای ڕۆژنامەوانان و دادگاییكردنیان و چاودێریكردن و داخستنی ماڵپەڕەكان، دەستێوەردان لە مافی گردبوونەوەی ئاشتیانە و كۆتكردنی یاساییانەی ئازادی بزووتنەوەكانی ژنان، بە زۆر گەڕاندنەوەی ئاوارەكان بۆ ئەو شوێنانەی پێشتر هەڕەشەی كوشتنیان لەسەر بووە و مەترسی لەسەر ئازادییەكانیان هەبووە، گەندەڵی، نەبوونی لێكۆڵینەوە و بەرپرسیارنەكردنی ئەوانەی تاوان بەرامبەر ژنان دەكەن، تاوانەكانی توندوتیژی بەرامبەر تاكەكانی كەمایەتییە نەژادییەكان، توندوتیژی بەرامبەر هاوڕەگەزخوازان، سنورداركردنی مافی كارگوزاران، وەك ڕێگەگرتن لە پێكهێنانی سەندیكا یان كۆمەڵەی سەربەخۆ ، جیاوازیكردن لە هەلی كار بۆ كۆچبەران و هەروەها خراپترین جۆری خستنە بەر كاركردنی منداڵان.

داعش، بەردەوام بووە لە پێشێلكارییە دڕندانەكانیدا، لەوانە كوشتن لەڕێی هێرشی خۆكوژی و چاندنی بۆمب و مین-ەوە.

حكومەت لێكۆڵینەوەكانی خۆی دەكات و دادگایی گومانلێكراوان دەكات و زۆرجاریش دادگاییكردنەكان لەسەر ئەو دۆسێیانەی دەگوترێت داعشن، بە یاسای بەرەنگاربوونەوەی تێرۆر دەكرێن.

* لێسەندنەوەی مافی ژیان و كردەی كوشتنی ناڕەوا یان بەهۆی مەبەستی سیاسییەوە:
ژمارەیەكی زۆر ڕاپۆرت هەن لەسەر ئەوەی حكومەت و ئەندامانی هێزە ئەمنییەكان كردەی نایاساییانەی كوشتنیان ئەنجامداوە، بە هەمان شێوەش ئەو میلیشیایانەی سەر بە حكومەت نین و هەروەها هاوسۆزەكانی داعش، دەستیان هەیە لەو كردەی كوشتنانەدا.

* بێسەروشوێنكردن:
ڕاپۆرتێكی زۆر دراون لەسەر بێسەروشوێنكردن لەلایەن هێزە ئەمنییەكانی حكومەتەوە، یان لەسەر ئەو هێزانەی تری بۆ حكومەتی ئەنجام دەدەن. یونامی و ئۆفیسی كۆمیسیۆنی مافەكانی مرۆڤ-ی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان، لە ڕاپۆرتەكانیاندا ئاماژەیان بەوە كردووە لە مانگی 10ی ساڵی 2019وە تا مانگی 3، یونامی 154 دۆسێی وەك دەگوترێت دیارنەمانی خۆپیشاندەران و چالاكوانانی مافەكانی مرۆڤی بەدەست گەیشتووەو ئەو دۆسێیانەش وەها دانراون كە ئەو كەسانە یان گیراون، یاخود ڕفێندراون.

دەسەڵاتدارانی خۆجێیی لە شەنگال سەر بە پارێزگای نەینەوا، ڕاپۆرتیان داوە كە 70 كەسی ئێزدی لەلایەن پارتی كرێكارانی كوردستانەوە دەستگیركراون. دەسەڵاتدارانی خۆجێیی لەو ناوچەیە دەڵێن "لە ساڵی 2019ەوە پەكەكە زیاتر لە 400 ژنی دانیشتووی ئەو ناوچەیەی ڕفاندووەو هێشتا چارەنوسیان نادیارە."

هێزە ئەمنییەكانی هەرێمی كوردستانی عیراق كۆنترۆڵی ڕاستەخۆیان لەو ناوچەیەدا نییەو ناتوانن پشتڕاستی ئەو ڕاپۆرتانە بكەنەوە.

لە مانگی 7دا پەكەكە دوو هاوڵاتی لە شاری دهۆك ڕفاندووەو هێشتاش چارەنوسیان دیار نییە.

* ئەشكەنجەدان و شێوازی ڕەفتاركردن و سزای قورس و نامرۆیی و ناپیشەییانە:

ڕێكخراوەكانی مافەكانی مرۆڤ ڕاپۆرتیانداوە سەبارەت بەوەی كارمەندانی سەر بە هەردوو وەزارەتی ناوخۆ و بەرگری عیراق ئەشكەنجەی گیراوەكانیان داوە.

بەپێی ئەو ڕاپۆرتانە، خۆپیشاندەرە گیراوەكان ڕووبەڕووی بەدڕەفتاری جۆراوجۆر بوونەتەوە هاوكاتی لێكۆڵینەوەكان لەگەڵیاندا، لەوانە لێدانی زۆر و قورس، بەكارهێنانی وزەی كارەبا وەك بەشێك لە ئەشكەنجەدانیان، خستنەناو ئاوی ساردەوە، هەڵواسینی گیراوەكان بە سەرەوبنیش، هەڕەشەی كوشتن و هەڕەشەكردن لە كەسوكاریان و هەروەها ڕەفتاری سوكایەتی پێكردنی گیراوەكان، وەك میزپێداكردن و وێنەگرتنیان بە ڕووتی. لەو ڕاپۆرتانەدا ئاماژە بەو وتووێژانەش كراوە كە لەگەڵ ژنانی گیراودا كراون و باسیان لەوە كردووە لێیان دراوەو هەڕەشەی دەستدرێژی سێكسییان لێكراوە و هەندێكیشیان وەك دەڵێن "دەستدرێژی سێكسیان كراوەتەسەر."

ڕێكخراوێكی ناحكومی لە مانگی شەشدا دەیان دۆسێی ئەشكەنجەدانی لە گرتوخانەكانی پارێزگاكانی نەینەوا و كەركوك و سەڵاحەدین و ئەنبار و زیقاڕ و هەروەها بەغداش تۆماركردووە.

لە بەرامبەر ئەم پێشێلكاریانەدا، پەناپارێزی دراوە بە بەرپرسانی حكومەت و كارمەندانی دەزگاكانی ئاسایش، لەوانە هێزە ئاسایشییەكانی عیراق و پۆلیسی فێدراڵی و هێزەكانی حەشدی شەعبی و هەندێك لە یەكە تایبەتەكانی دامەزراوە ناوخۆییە ئاسایشییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانی عیراقیش.

* ڕەوشی گرتوخانە و زیندانەكان:
ڕەوشی گرتوخانەو زیندانەكان زۆر خراپن و جارجارەش مەترسی دەكەوێتە سەر ژیانی گیراو و زیندانیكراوەكان بەهۆی كەمی خواردن و ژمارەی زۆری گیراوەكان و ئەشكەنجەدان و ڕەوشی نەگونجاوی تەندروستی و نەبوونی خزمەتگوزارییەكی ئەوتۆی تەندروستی و هەروەها بەهۆی مەترسییەكانی كۆڤید 19 و نەخۆشییەكانی دیكەشەوە.

لە زیندان و گرتوخانەكانی هەرێمی كوردستانی عیراقدا ڕەوشەكە باشتر نییە.
ژمارەی گیراوەكان و زیندانیكراوەكان زۆر زیاترە لە توانای ئەو 6 زیندانەی لە هەرێمەكەدا هەن.

كۆمیسیۆنی سەربەخۆی مافەكانی مرۆڤ لە هەرێمی كوردستان، لە ڕاپۆرتێكیدا دەڵێت، زیندانی هەولێر وەها دروستكراوە كە جێی 900 گیراوی تێدا ببێتەوە، بەڵام هەزارو 957 گیراوی تێدایە.

ئەم كۆمیسیۆنە سەربەخۆیە دەڵێت سێ گیراو لەو زیندانەدا بەهۆی نەخۆشییەوە مردوون بەبێ ئەوەی چارەسەرییەكی ئەوتۆی تەندروستی بۆ نەخۆشییەكانیان بكرێت بەهۆی ئەو ژمارە زۆرەی خەڵكی گیراو لە گرتوخانەكەدا دانراون.

لەناو هەرێمی كوردستاندا "لێبوردنی گشتی" بە شێوەیەكی گونجاو لەگەڵ یاساكانی سزاداندا یەكناگرنەوە و ئەو لێبوردنانەش لە وادەی گونجاودا بڕیاریان لێنەدراوە.

بەپێی یونامی، زیندانەكانی شارە سەرەكییەكانی هەرێمەكە نۆژەنكراونەتەوە، بەڵام هێشتا ڕەوش لە زیندان و گرتوخانە بچوكەكانی تردا هەر خراپە، كە وەزارەتی ناوخۆی هەرێم سەرپەرشتییان دەكات.

لە هەندێك لە گرتوخانەكانی ئاسایشی هەرێمەكەدا و ئەوانەش كە پۆلیس سەرپەرشتییان دەكەن، جار جارە گیراوی ژێر تەمەن 18 ساڵ لەگەڵ گیراوی سەروو تەمەن 18 ساڵ دادەنێن.

لە مانگی نۆدا دەسەڵاتداران زیاتر لە 50 منداڵیان لە "گرتوخانەی هەولێر بۆ ژنان و منداڵان" هێشتۆتەوە لەگەڵ دایكەكانیاندا كە زیندانی كراون. یونیسێف، بودجەیەكی بۆ ئەو منداڵانە بەجیا دابینكردووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا نەیانتوانیوە دەستیان بە خوێندن ڕابگات.

حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕێگەیەكی گونجاوی نەگرتۆتەبەر بۆ چارەسەركردنی ئەو قسەو باسانەی هەن لەسەر ئەو پێشێلكاریانەی ئەفسەرەكانی وەزارەتی ناوخۆی هەرێم یان ئاسایش دەیكەن.

لە ڕاپۆرتێكی مانگی نۆی كۆمیسیۆنی سەربەخۆی مافەكانی مرۆڤ لە هەرێمی كوردستاندا، ئاماژە بەوە كراوە هەندێك لە زیندان و گرتوخانەكان نەیانتوانیوە ڕێوشوێنە سەرەكییەكانی مافەكانی مرۆڤ بپارێزن یان فەراهەم بكەن بۆ زیندانییەكان. لەو ڕاپۆرتەدا جەخت كراوەتەوە لەوەی زیندان و گرتوخانەی نوێ دروست بكرێن و یاسای مافی گیراو و زیندانیەكانیش بەجێبگەیەندرێن.

* دەستگیركردن یان دەستبەسەركردنی هەڕەمەكی:
ڕاپۆرتێكی زۆر هەن لەسەر دەستگیركردنی هەڕەمەكیانەی خەڵك و زیاتر هی عەرەبی سوننە، لەوانە؛ ئاوارەكانی ناوخۆی وڵاتەكە. لە مانگی حەوتدا هێزە ئاسایشییەكان 20 كەسی سوننە ئاینزایان دەستگیركردووە وەك دەگوترێت گومانلێكراوبوون بەوەی ئەفسەرێكی باڵای هێزە ئەمنییەكانی عیراقیان كوشتووە هاوكاتی هێرشیكی داعش لە ناوچەی تاڕمییە.

ئەوانەی كە گیرابوون دەستیان لەو هێرشەدا نەبووەو ڕاپۆرتیش نەبووە لەسەریان كە پەیوەندییان بە داعشەوە هەبووبێت. پاش ئەوەی سەرۆك وەزیران ڕاستەخۆ هاتە سەر خەت، ئەوجا ئازادكران.

لە مانگی نۆدا هێزە ئاسایشییەكانی عێراق، دورغام مەجید، چالاكوانی ناوداری عێراقییان دەستگیر كرد لەگەڵ 40 خۆپیشاندەری تر لە شاری حللە پارێزگای بابل. ڕۆژی دواتر ئازادیان كردن بەبێ ئەوەی هۆكاری دەستگیركردنیان باس بكرێت.

هێزەكانی ئاسایشی حكومەتی هەرێمی كوردستانی عێراق بەلانی كەم 50 خۆپیشاندەرو چالاكوان و ڕۆژنامەوانیان لەشارەكانی زاخۆو دهۆك دەستگیركردووە. زۆرێك لە چاودێران ئەو دەستگیركردنانەیان بە "دەستگیركردنی هەڕەمەكی" ناودێر كردووە.

ناودێركردنی دەستگیركردنی ئەو بەلانیكەم 50 كەسە بەوەی هەڕەمەكی بووە لەبەر دوو هۆكارە، یان ئەوەتا مافی خۆیان بۆ گردبوونەوەی ئاشتیانە بەجێگەیاندووە، یانیش بەهۆی ئەوەی دەسەڵاتداران مافی ئەو گیراوانەیان فەرامۆش كردووە كە دەبێت بەپێی یاسا لەماوەی 24 كاتژمێردا ببرێنە بەر دادگا.

* پرۆسەكانی دەستگیركردن و ڕەفتاركردن لەگەڵ گیراوەكاندا:
ڕێكخراوەكانی مافەكانی مرۆڤ ڕاپۆرتیان داوە كە هێزەكانی سەر بە حكومەت "هێزە ئاسایشییەكان، پۆلیسی فێدراڵی، هێزی ئاسایشی نیشتمانی حەشدی شەعبی، هێزی پێشمەرگە و هەروەها ئاسایش" زۆر جار یاسایان فەرامۆش كردووە. میدیای خۆجێیی و ڕێكخراوەكانی مافەكانی مرۆڤ، ڕاپۆرتیان داوە كە ئەم هێزانە بەبێ فرمانی دادوەر لە هەڵمەتە ئاسایشییەكانیاندا گومانبارانیان دەستگیركردووە و یاسای دژە تێرۆریان بەكارهێناوە. زۆر جار ئەم گیراوانە بۆ ماوەیەكی زۆر لە گرتوخانە هێڵراونەتەوە بەبێ ئەوەی گوناهبار بكرێن یان ناونوس بكرێن.

لەمانگی پێنجدا، ئەمنیستی ئینتەرناشناڵ ڕاپۆرتیداوە كە چەكدارەكانی ئاسایش لە حكومەتی هەرێمی كوردستان هەڵیانكوتاوەتە سەر ماڵی "بەدەل عەبدولباقی ئەبوبەكر" مامۆستا و چالاكوان لە شاری دهۆك و بەبێ فەرمانی دادوەر دەستگیریان كردووە. دواتر "بەدەل" بە خراپ بەكارهێنانی ئامێرە ئەلیكترۆنییەكان تۆمەتبار كراوە بەهۆی ئەو ڕۆڵەی هەیبووە لە ڕێكخستنی خۆپیشاندانێكی ئاشتیانەدا لەڕێی تۆڕەكانی سۆشیال میدیاوە.

ژمارەیەكی بەرچاوی راپۆرت هەن لەسەر دەستگیركردنی هەڕەمەكیانەو نایاسایی لەلایەن هێزەكانی حكومەتەوە "هێزە ئەمنییەكان و پۆلیسی فێدراڵی، ئاسایشی نیشتمانی و حەشدی شەعبی و پێشمەرگەو ئاسایش.

ئامارێكی متمانەپێكراو لەبەردەستدا نییە سەبارەت بە ژمارەی ئەو جۆرە ڕەفتارانە، یان ئەو ماوەیەی گیراوەكان لە گرتوخانە دەهێڵدرێنەوە.

زۆربەی جار دەسەڵاتداران كەسوكاری گیراوەكانیان ئاگادارنەكردۆتەوە لەوەی كە كەسێكیان گیراوە، یان ئەوەی لە چ گرتوخانەیەك هێڵراونەتەوە، ئەمەش وایكردووە گیراوەكان لە جیهانی دەرەوە داببڕێن.

ڕێكخراوەكانی مافەكانی مرۆڤ، ڕاپۆرتیان داوەو دەڵێن لەزۆر دۆسێدا دەسەڵاتداران بە گیراوەكانیش ناڵێن بۆچی دەستگیركراون، یان تۆمەتەكانیان چییە، گیراوەكانیش نەیانتوانیوە لەگەڵ پارێزەرەكانیاندا دابنیشن تا ڕۆژی دادگاییكردنیان.

ڕاپۆرتیش هەن كە هێزەكانی سەر بە ئێران لە حەشدی شەعبیدا، هەڕەمەكیانەو نایاساییانە، كوردو توركمان و كریستیان و كەمایەتییەكانی تری ڕۆژئاوای نەینەوا و دەشتی نەینەوا دەستگیر دەكەن.

دەسەڵاتداران ژمارەیەكی زۆری گیراوەكان بۆ چەندین مانگ یان ساڵ بەبێ دادگاییكردن دەهێڵنەوە، بە تایبەتیش ئەوانەی بە یاسای دژە تێرۆر دەستگیردەكرێن.

دەسەڵاتداران لە حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك لە ڕاپۆرتەكاندا ئاماژەیان پێكراوە، گیراوەكان بۆ ماوەیەكی درێژخایەن لە گرتوخانەدا دەهێڵنەوە؛ هەرچۆنێك بێت زانیارییەك نییە لەسەر ئەوەی ژمارەی گیراوەكان لەو گرتوخانە تایبەتانەدا چەندن و ماوەی چەندیان تیادا بەسەربردووە.

سەرنجیش دراوە، كاربەدەستانی حكومەتی هەرێمی كوردستان تەگەرە و گرفت دەخەنە بەردەم كاری دادپارێزان و پارێزەرانەوە یانیش دادگاییكردنەكان بەبێ ئەوەی پێویست بكات دوادەخرێن.

ڕێوشوێنەكانی خۆپاراستن لە پەتای كۆرۆنا بوونەتە زیادكردنی تەگەرە لەبەردەم پرۆسە دادوەرییەكاندا لە ساڵی 2020دا.

بەپێی ڕاپۆرتی كۆمیسیۆنی سەربەخۆی مافەكانی مرۆڤ لە هەرێمی كوردستانی عێراق، هەندێك لە گیراوەكان لە گرتوخانەكانی هێزە ئاسایشییەكاندا بۆ ماوەی زۆر زیاتر هێڵدراونەتەوە لەگەڵ ئەوەشدا كە فرمانی دادگاش هەبووە بۆ ئازادكردنیان.

* نەبوونی دادگاییەكی ڕەوای ئاشكرایانە:
دەستوری عیراق، جەخت لە هەبوونی دەسەڵاتێكی سەربەخۆی دادوەری دەكاتەوە، بەڵام هەندێك بەندی یاسایی، سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەریی كۆتوبەند كردووە. ڕەوشی ئاسایشی و مێژووی سیاسی عێراق وەهایان كردووە دەسەڵاتی دادوەری لاواز بێت و پشت ببەستێت بە بەشەكانی تری حكومەت. گەندەڵی و تۆقاندن و هەڕەشەكردن وەك ڕاپۆرتی لەسەر دراون كاریگەرییان هەبووە لەسەر هەندێك دادوەر لە دۆسێكانی تایبەت بە تاوان لەكاتی دادگاییكردن و لەكاتی پێداچوونەوەشدا بە بڕیارەكانی دادگادا.

لە هەرێمی كوردستانی عیراقدا، ئەنجومەنی دادوەریی كوردستان لە ڕووی یاسایی و دارایی و بەڕێوەبردنەوە، ئەنجومەنێكی سەربەخۆیەو نەبەستراوەتەوە بە وەزارەتی داد-ەوە، بەڵام وەك ڕاپۆرتەكان ئاماژەی پێدەكەن، گەورە كاربەدەستانی حكومەتی هەرێمی كوردستان كاریگەری سیاسییان هەیە بەسەر دۆسێ هەستیارەكانەوە. دەستنیشانكردنی دادوەرەكان و بڕیارەكانیش، بەپێی ڕاپۆرتەكان لەژێر كاریگەری بەهێزترین لایەنە سیاسییەكانی هەرێمەكەدان.

* زیندانیان و گیراوە سیاسییەكان:
حكومەتی عیراق هیچ كەسێكی گیراو، بە "زیندانیكراوی سیاسی" ناودێر ناكات و وەهایان دەناسێنێت كە تاوانبارن و سەرپێچی یاسایان كردووە.

پشتڕاستكردنەوەی ئەم جۆرە پێناسەكردنەی حكومەت ئاسان نییەو كارێكی قورسە بەهۆی نەبوونی ڕوونی و ئاشكرایی و گەندەڵییەكانی هێشتنەوەی گیراوەكان لە بەندیخانەكاندا و خاووخلیچكی لە ڕێوشوێنە دادوەرییەكانداو هەروەها دەستڕاگەیشتنێكی سنوردار بە گیراوەكان، بە تایبەتیش لە نێوەندەكانی بەرەنگاربوونەوەی تێرۆریزم و هەواڵگری و هەروەها لەشكر.

دژەبەرانی سیاسی حكومەت وەك دەڵێن "حكومەت خەڵك لەسەر بیروباوەڕی سیاسی زیندان دەكات لەسەربنچینەی گوناهباركردنیان بە تاوانەكانی گەندەڵی و تێرۆریزم و كوشتن."

ڕاوێژكارێكی یاسایی ڕێكخراوێكی ناحكومی مافەكانی مرۆڤ، ئاماژەی بە بێسەروشوێنكردنی لانیكەم 75 چالاكوانی مافەكان و چالاكوانی سیاسی كردووە كە لە مەیدانەكانی خۆپیشاندانەكانەوە ڕفێندراون لەلایەن ئەو لایەنانەنەی كە مەزەندە دەكرێت سەر بە ئێران بن.

یاسای لێبوردنی گشتی لە ساڵی 2016دا پەسەندكرا و لە ساڵی 2017دا چاكسازی تێدا كرا، تا لێبوردنەكان ئەوانەش بگرێتەوە كە لەسەر گەندەڵی دارایی دەستگیركراون، بەو مەرجەی پارە دزراوەكان بگێڕدرێنەوە. ڕێكخراوە ناحكومییەكان و سیاسییەكانیش گازەندەیانە لەوەی دەسەڵاتداران ئامانجی ئەم یاسایەیان جێبەجێنەكردووە كە بریتییە لە ئازادكردنی ئەوانەی بەهۆكاری تایفەیی یان بە تۆمەتباركردنی هەڵە لە زیندان و گرتوخانەكاندا هێڵدراونەتەوە.

* پێشێلكارییەكان لە قەیرانە ناوخۆییەكاندا:
ڕێكخراوێكی ناحكومی ئاماژە بەوە دەكات لە ساڵی ڕابردوودا 828 كەسی سیڤیل بەهۆی قەیران و كێشە ناوخۆییەكانەوە كوژراون لە كاتێكدا لە ساڵی 2019دا ژمارەی كوژراوەكان 2392 كەس بوون. بەپێی ڕای ڕێكخراوی عێراقی بۆ مافەكانی مرۆڤ دەشێت ئەم كەمبوونەوەیە بگەڕێتەوە بۆ سنورداربوونی خۆپیشاندانەكان بەهۆی ڕێوشوێنەكانی خۆپاراستن لە كۆڤید 19.

هەرێمی كوردستانی عیراق لە مانگی نۆدا ڕایگەیاند هێشتا 2880 ئێزدی بێسەروشوێنن لەسەرجەم ئەو 6417 ئێزدییەی لە ساڵی 2014دا داعش ڕفاندبوونی.

هێزەكانی سەر بە حكومەت "پۆلیسی فێدرالی، ئاسایشی نیشتمانی، حەشدی شەعبی، هەروەها ئاسایش لە هەرێمی كوردستان" ئەشكەنجەو سزادان و دەستدرێژیی جەستەییان بەكارهێناوە دژ بە زیندانی و گیراوەكان و بەتایبەتیش عەرەبە سوننەكان، بەپێی ڕاپۆرتەكانی ڕێكخراوەكانی مافەكانی مرۆڤ.

* ئازادی ڕادەربڕین:
توانراوە ڕەخنە لە حكومەت بگیرێت بە ئاشكرایی یان بە شێوەی تری تایبەت، بەڵام لە هەمانكاتیشدا مەترسی تۆڵە لێكردنەوەش هەبووە.

بەهۆی سزانەدانی ئەوانەی توندوتیژی و دەستدرێژی دەكەنە سەر ڕۆژنامەوان و نەبوونی دەسەڵاتێكی سەربەخۆی دادوەریی و نەبوونی دەستەیەكی ڕێكخستنی كاروباری ڕۆژنامەوانی، وەهایان كردووە چالاكی ڕۆژنامەوانی سنورداربێت.

هێزەكانی حكومەتی نێوەندی و حكومەتی هەرێمی كوردستانیش، خۆپیشاندەران و چالاكوانانی ڕەخنەیان لێگرتوون دەستگیركردووە و لە گرتوخانە و زیندانەكاندا هێڵدراونەتەوە.

* ئازادی ڕاگەیاندن و میدیا و میدیای ئەلیكترۆنی:
وێڕای ئەوەی بەپێی دەستور ئازادییەكانی ڕادەربڕین پارێزراوە، بەڵام حكومەتی نێوەندی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستانی عێراقیش چاودێری و سانسۆر و هەندێك جاریش دەستێوەردان دەكەن لە كاروباری میدیاكاندا. ئەم دەستێوەردان و سانسۆرە، چەند جارێك بوونەتە هۆكارێك بۆ داخستنی هەندێك لە میدیاكان و سنورداركردنی ڕاپۆرتەكان و ڕێگەگرتنیش لە دەستڕاگەیشتن بە زانیارییە گشتییەكاندا. هەردوو حكومەتی نێوەندی و هەرێمیش دەستێوەردان دەكەن لە خزمەتگوزارییەكانی ئینتەرنێتدا.

لە هەرێمی كوردستانی عیراق، پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان، دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەكانیان تایبەت كردووە بە میدیاكانی خۆیان.

لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی پارتیدا، تەلەفزیۆنەكانی ڕووداو Rudaw و كوردستان24 K24 دەستیان بە هەموو دامەزراوە گشتییەكان و زانیارییەكانیشدا دەگات، لەكاتێكدا لە ناوچەكانی قەڵەمڕەوی یەكێتیدا تەلەفزیۆنەكانی كوردسات نیوز Kurdsat News و گەلی كوردستان GK هەمان ئەو باڵادەستییەیان هەیە.

میدیاكانی ئۆپزسیۆن دەستڕاگەیشتنێكی سنورداریان هەیە بە زانیارییە گشتییەكان لە هەرێمی كوردستاندا.

یاسای ڕۆژنامەوانی لە هەرێمی كوردستانی عێراقدا، دەسەڵاتی نەداوە بە حكومەت تا دامەزراوە میدیاییەكان دابخات، بەڵام لە مانگی هەشتدا حكومەتی هەرێم ئۆفیسەكانی كەناڵی ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی نالیایNRT داخست لە شارەكانی هەولێر و دهۆك، بەهۆی ڕووماڵكردنی شەپۆلی ناڕەزاییەكانەوە.

لە مانگی نۆ-دا، دیندار زێباری ڕێكخەری كاروباری نێونەتەوەیی لە حكومەتی هەرێم، داكۆكی لەو بڕیارەی حكومەت كرد و ئاماژەی بەوە كردبوو كە ئێن ئاڕ تی، پێچەوانەی بەندی 2ی یاسای ژمارە 12ی ساڵی 2010 كردووە. ئەم بەندە تایبەتە بە قەدەغەكردنی هاندانی پشێوی نانەوەی گشتی و زیانلێدانی پێكەوە ژیانی كۆمەڵایەتی بەپێی یاساكەی هەرێمی كوردستان.

هێزەكانی حكومەت، هەندێك جار ڕێگەیان لە ڕۆژنامەوانانیش گرتووە لەوەی ڕووماڵی ڕووداوەكان بكەن لەبەر هۆكاری ئەمنی. هەندێك لە میدیاكان ڕاپۆرتیان داوە لەسەر هەراسانكردن و دەستگیركردنی ڕۆژنامەوانان و هەروەها لەسەر هەوڵەكانی حكومەت بۆ ڕێگەگرتن لە ڕووماڵكردنی ڕووداوە سیاسییە هەستیارەكان، لەوانە دۆسێكانی تایبەتن بە ئاسایش و گەندەڵی و دۆسێكانی شكستی حكومەت لە دابینكردنی خزمەتگوزارییە بنچینەییەكان.

* توندوتیژی و هەراسان كردن:
ڕاپۆرتەكانی ڕێكخراوی چاودێری مافەكانی مرۆڤ و هەروەها ئەمنیستی ئینتەرناشناڵ ئاماژە بە ژمارەیەكی بێشوماری پێشێلكاری دەكەن لەسەر ئازادی ڕاگەیاندن و ئازادی ڕادەربڕین هاوكاتی شەپۆلە بەرفراوانەكانی ناڕەزایی دەربڕین لە وڵاتەكەدا.

میدیاكاران ڕاپۆرتیان داوە كە سیاسەتمەداران و كاربەدەستانی حكومەت و هێزە ئەمنییەكان و گەورەكانی عەشیرەت و تیرەكان و كاردارەكانیش، فشاریان خستۆتە سەر ڕۆژنامەوانان تا ڕاپۆرتی ڕەخنەئامێز لەسەریان بڵاونەكرێتەوە.

ڕۆژنامەوانان ڕاپۆرتیان داوە لەسەر توندوتیژییەكانی حكومەت و لایەنی سیاسی و تۆقاندن و هەڕەشەی كوشتن و هەراسان كردن، دەشڵێن تەنانەت هەڕەشەشیان لێكراوە ئەگەر بێتوو قسە لەسەر دۆسێكانی تایبەت بە مافەكانی مرۆڤ بكەن و پێیان گوتراوە ئەگەر بەردەوام بن ئەوا ناویان زیادەكرێتە سەر ئەو لیستە ڕەشەی دەزگاكانی هەواڵگری لە وڵاتەكەدا ئامادەی دەكەن.

لە هەرێمی كوردستانیش ڕاپۆرت هەن لەسەر لێدان و دەستگیركردن و هەڕەشەی كوشتن لەسەر میدیاكاران.

لە هەندێك دۆسێدا ئەوانەی هێرشیان كردۆتە سەر میدیاكاران بەرگی لەشكر یان پۆلیسی حكومەتی هەرێمیان پۆشیوە.

بە تایبەتی ئەو ڕۆژنامەوانانەی كار بۆ NRT دەكەن، زیاتر دەستگیر دەكرێن.

ڕێبوار كاكەیی، بەڕێوبەری ئۆفیسی NRT لە شاری هەولێر دەڵێت "دەسەڵاتدارانی هەرێم بەبێ هیچ تۆمەتباركردنێك ڕۆژنامەوانان دەستگیر دەكەن و دەستدەگرن بەسەر ئامێرەكان و ناسنامەكان و تەلەفونە مۆبایلەكانیاندا."

هەندێك لە داگاكانی هەرێمی كوردستان یاسای سزادانی عیراقی بەكاردەهێنن لەو دۆسێیانەی تایبەتن بە ڕۆژنامەوانان لەبری ئەوەی یاسای یاسای ڕۆژنامەوانی هەرێم بەكاربهێنن.

لە نۆ مانگی یەكەمی ساڵی پاردا، كاربەدەستانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە دامەزراوە جیاوازەكانی حكومەتدا هەشت داوای یاساییان دژی ڕۆژنامەوان هێمن مامەند تۆماركردووە، پاش ئەوەی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیس بووك وتارێكی ڕەخنەئامێزی نووسی سەبارەت بە ڕێكارەكانی حكومەت بۆ بەرەنگاربوونەوەی پەتای كۆرۆنا.

هێمن مامەند، دوو جار دەستگیر دەكرێت لە مانگی سێ و لە مانگی چواریشدا. ئەم ڕۆژنامەوانە 34 ڕۆژ لە گرتوخانە هێڵدراوەتەوە بە تاوانی خراپ بەكارهێنانی ئامێرە ئەلیكترۆنییەكانی پەیوەندیكردنەوە.

ڕووماڵكردنی ڕووداوەكان لەو ناوچانەی لە داعش ڕزگاركراون هێشتاش جێی مەترسییە. ڕۆژنامەوانانی ڕووماڵی قەیرانە چەكدارییەكان دەكەن هێشتاش ڕووبەڕووی مەترسییەكی زۆری پارێزراوی ژیانیان دەبنەوە.

* سانسۆر و كۆتوبەندكردن:
نێوەندی داكۆكیكردن لە ئازادی ڕاگەیاندن لە عێراق لە مانگی حەوتدا ڕاپۆرتێكی بڵاوكردۆتەوە و وردەكاری كۆتوبەندەكانی سەپێندراونەتە سەر دامەزراوە میدیاییەكان لە ماوەی 10 ساڵی ڕابردوودا خراونەتە ڕوو. لەو ڕاپۆرتەدا ئاماژە بە داخستنی 128 میدیا كراوە و هەروەهاش ڕاگرتنی مۆڵەتەكانی كاركردنی ژمارەیەك لە دەزگا میدیاییەكان و سزادانی میدیاكان و لەكار دەركردنی ژمارەیەك میدیاكارانی تایبەت.

لەهەرێمی كوردستان، ڕۆژی 22ی مانگی نۆ، پۆلیس لە شاری سلێمانی، ڕۆژنامەوان بەهرۆز جەعفەر دەستگیر دەكات، دوای ئەو داوا یاساییەی بەرهەم ساڵح، سەرۆك كۆماری عێراق لەسەری تۆمار كردبوو بە تاوانی ناوبانگ زڕاندن.

* ئازادی ئەكادیمیایی و بۆنە كلتورییەكان:
حكومەت كۆتوبەندی هەیە لەسەر ئازادی ئەكادیمیایی و هەروەها بۆنە كلتورییەكان. فشاری سیاسی و ئاینی و كۆمەڵایەتیش لەسەر ئازادی بژارە هەیە بۆ ئەو دۆسێیانەی تایبەتن بە كاروباری ئەكادیمیایی و كلتوریشەوە.

ڕێكخراوە ناحكومییەكان لە هەرێمی كوردستانیش ڕاپۆرتیان داوە لەسەر ئەوەی، سەرۆكی زانكۆكان و ڕاگری كۆلیژەكان و پۆستە باڵاكانی زانكۆ بۆ ئەوانە ئاسانترە بە دەستی بێنن كە پەیوەندییان بە پارتی و یەكێتییەوە هەیە. ئەوانەش كە لەگەڵ یەكێك لەو دوو لایەنەدان لە پێشترن بۆ خوێندنی باڵا و بەدەستهێنانی بڕوانامەی باڵا.

* ئازادی هاتوچۆكردن:
نمونە هەن لەسەر پێشێلكردنی ئازادی هاتوچۆكردنی ئاوارەكان، دەسەڵاتداران ڕێگەیان گرتووە لەوەی ئاوارەكان لە ئۆردوگاكاندا بەبێ مۆڵەت وەرگرتن بچنە دەرەوەی ئۆردوگاكە، ئەمەش یانی سنورداركردنی دەستڕاگەیشتن بە بژێوی ژیان و خوێندن و هەروەها خزمەتگوزارییەكانیش. زۆرێك لەو ناوچانەی لە داعش ڕزگاركراون دووچاری كێشەی كۆتوبەندكردنی هاتوچۆ هاتوونەتەوە بەهۆی ئەو بنكەی پشكنینانەی حەشدی شەعبی و هێزەكانی تری حكومەت دایاندەنێن.

لەگەڵ ئەوەشدا كە ڕەوشی هەندێك ناوچە، ڕوو لە باشییە، بەڵام ئەو ئاوارانەی گەڕاونەتەوە، چوونەتەوە سەر خانوی داڕماو و نەبوونی خزمەتگوزاری و بژێوی ژیان، ئەمانە بێ لەوەی هێشتاش مەترسی ئاسایشییان هەر ماوە بەهۆی بوونی یەكەكانی حەشدی شەعبییەوە و لە ناوچەیەكی وەك شەنگال بەهۆی ئەو هێزە چەكدارانەی، وەك دەگوترێت هاوپەیمانی پارتی كرێكارانی كوردستانن.

ژمارەیەك ڕێكخراوی ناحكومی ڕاپۆرتیان داوە، یەكەكانی حەشدی شەعبی و هەروەها هێزی پێشمەرگەش ڕێگەیان لە خەڵكی سیڤیل گرتووە بەتایبەتی عەرەبی سوننە و كەمایەتییە نەژادەكانی تر لەوەی بگەڕێنەوە زێدی خۆیان پاش ئەوەی حكومەت شكستپێهێنانی داعشی ڕاگەیاندووە.

حكومەتی هەرێمی كوردستان، كۆتوبەندی خستۆتە سەر هاتوچۆی ئەوانەی دانیشتووی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆی نین.

دەسەڵاتدارانی هەرێم داوادەكەن ئەوانەی دانیشتووی هەرێم نین خۆیان لە ئۆفیسەكانی ئاسایش ناونوس بكەن و مۆڵەتی مانەوە وەربگرن. هاوڵاتیانی پاشخانێكی نەژادی و تایفەیی جیاوازیان هەیە بە كوردیشەوە، كە لە ناوچەكانی تری عیراقەوە سەردانی هەرێم دەكەن دەبێت پشكنینی وردیان بۆ بكرێت. حكومەت هەمان جۆری كۆتوبەندی لەسەر ئاوارەكانی پارێزگای نەینەوا و ناوچە جێناكۆكەكانیش داناوە. حكومەتی هەرێمی كوردستان لە هەندێك ناوچەدا كۆتوبەندی زیاتری داناوە بە بەراورد بە هەندێك ناوچەی تر.

ڕەوشی ئاوارەكان و گوزەرانیشیان لەم ڕاپۆرتەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكادا بە درێژی و وردی باسكراوە و تیایدا هاتووە كە سەدان هەزار ئاوارە لە عێراقدا هەن، بێ لەوەی دەیان هەزار پەنابەر و ئاوارەی تریش لە وڵاتانەوە لە عێراقدا دەژین و ژیان و گوزەرانیشیان مایەی سەرنجە وەك لە ڕاپۆرتەكانی یونامی و یو ئێن ئێچ سی ئاڕدا ئاماژەیان پێكراوە.

* ئازادی بەشداری لە پرۆسەی سیاسیدا:

ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لە مانگی 11دا یاسای نوێی هەڵبژاردنی پەسەند كرد، بەپێی ڕای شیكەرەوە، ئەم یاسا نوێیە سەربەخۆییەكی زیاترو دەرفەتی زیاتر دەڕەخسێنێت بۆ سەركەوتنی كاندیدەكان لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی عیراقدا.

ئاوارەكانی ناوخۆ لەم یاسا نوێیەی هەڵبژاردندا، دوورخراونەتەوە لەسەر بنچینەی ئەوەی دەبێت كارتی دەنگدەرانیان هەبێت بەپێی سیستەمی بایۆمیتری.

ڕێكخراوە ناحكومییەكان نیگەرانی خۆیانیان دەربڕیوە لەوەی دەشێت ئەمە ببێتە مایەی ئەوەی لە هەڵبژاردنەكانی داهاتووی عێراقدا مافی دەنگدانیان نەبێت.

لە هەرێمی كوردستانی عیراقدا، كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكان، هەڵبژاردنەكەی ساڵی 2018ی پەرلەمانی بەڕێوەبرد. زۆربەی چاودێران كەموكوڕییەكی كەمیان لەو هەڵبژاردنەدا تۆمار كردبوو، بەڵام لایەنەكانی ئۆپزسیۆن وەك دەڵێن دەنگدەران ترسێندراون و فێڵ و تەڵەكەی بە بەرنامە كراوە وەك پڕكردنەوەی سندوقەكانی دەنگدان.

دوای هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2018ڕێكخراوی قەیرانە نێونەتەوەییەكان ڕاپۆرتی داوە لەسەر ئەو قسە و باسانەی لە هەڵبژاردنی كەركوكدا كرا و ئاماژەی بەوە كردووە " یەكێتی" هەڵبژاردنی لە هەندێك ناوچەی ئەو پارێزگایەدا بردۆتەوە كە لە ڕووی مێژووییەوە پشتیوانی تیادا زۆر كەمە بۆ یەكێتی لەكاتێكدا بەشداری لە ناوچە كورد نشینەكاندا كەم بووە بە بەراورد لەگەڵ ناوچە عەرەب و توركمان نشینەكاندا.

* گەندەڵی و نەبوونی ڕوونی و ئاشكرایی لە حكومەتدا:
گەندەڵی، تەگەرەی سەرەكییە لەبەردەم فەرمانڕەوایەتییەكی باش و گونجاودا لە عێراق. بوونی میلیشیا چەكدارەكان كە ڕاستەوخۆ دەستیان لە گەندەڵیدا هەیە، ڕۆڵیان هەیە لە پاراستنی كاربەدەستانی گەندەڵدا، ئەمەش وەهای كردووە درێژەدان بە ئەركی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی ئێجگار قورس بێت.

"ڕۆژنامەی ئیندپێندەنت"ی بەریتانی لە ڕاپۆرتێكدا ئاماژەی بەوە كردووە بڕی 300 ملیار دۆلار لەو پڕۆژانەدا بەكارهاتووە كە بوونیان نییە لەسەر زەوی.

لێكۆڵینەوە لە گەندەڵییەكان ئازاد نەبوون و لەژێر كاریگەری سیاسیدان.

گەندەڵی بنكەكانی سەر سنور، كێشەیەكی ترە. لە مانگی حەوتدا سەرەك وەزیری عێراق هەڵمەتێكی دەستپێكرد بۆ كۆنترۆڵكردنی سنورەكانی ئێران و هەروەها وڵاتانی تری دراوسێی عیراق.

* هەڵوێستی حكومەت سەبارەت بە لێكۆڵینەوەكان لەسەر پێشێلكارییەكانی مافەكانی مرۆڤ:
ڕێكخراوە ناحكومییەكان لە عیراقدا كێشەی گەیشتنیان هەیە بە كاربەدەستان، وەك بەرەنجامێكیش نەتوانراوە پارێزراوبن، نەتوانراوە داراییەكی ئەوتۆیان بۆ دابین بكرێت و زۆر بە دەگمەن (ئەگەر هەبووبێت) حكومەت پڕۆژەی داونەتێ و تەنانەت لە هەندێك ناوچەی وڵاتەكەشدا بۆیان نەبووە كاری ڕۆژانەی خۆیان بكەن.

لە هەرێمی كوردستانیش، ڕێكخراوە ناحكومییەكان زۆربەیان كوردین و زۆربەشیان پەیوەندییان بە لایەنە سیاسییەكانەوە هەیە و ئەو لایەنە سیاسیانە بودجەیان دەدەنێ. وەك لە ڕاپۆرتەكاندا ئاماژەیان پێكراوە، لە ساڵی 2013وە حكومەت هیچ پارەیەكی بۆ ئەو ڕێكخراوانە دابین نەكردووە.

* دەستدرێژی سێكسی و توندوتیژی خێزانی:
بەپێی ڕاپۆرتی یونامی، لە بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆناوە، دەستدرێژیكردنی سێكسی و توندوتیژی خێزانی و ئازاردانی جەستەیی خود و هەراسانكردنی ئەوانەی تەمەنیان لە ژێر 18 ساڵیەوەیە زیادیان كردووە، هۆكارێكی تریش خراپ بوونی ڕەوشی ئابورییە. ئەم دیاردەیە لە هەرێمی كوردستانی عیراقیشدا هەیەو بەپێی ڕاپۆرتەكان بەهۆی ئەو ڕەوشەوە خەڵكانێك هەن بیر لە خۆكوشتن دەكەنەوە.

* هەڵوێستە زیانبەخشەكانی تر بەهۆی نەریتەوە:
كوشتن بە ناوی شەرەفەوە، هێشتاش كێشەیەكی سەرەكی و مەترسیدارە لە عیراقدا. بەپێی بەندەكانی یاسا، ئەوەی لەسەر دۆسێی كوشتن لە پەیوەندی بە شەرەفەوە دەگیرێت، سزای هەتا سێ ساڵ زیندانیكردنی بەسەردا دەدرێت.

بەپێی ڕاپۆرتەكانی یونامی، ساڵانە سەدان ژن دەكوژرێن لەسەر شەرەف. هەندێك لە خێزانەكانیش وەك ئاماژەی پێدەكرێت ئەو جۆرە كوشتنە وەها نیشان دەدەن كە كارێكی خۆ كوشتن بووە.

بەڕێوبەرایەتی گشتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی بەرامبەر ژنان كە سەر بە وەزارەتی ناوخۆی هەرێمی كوردستانە، تا مانگی نۆی ساڵی پار سێ دۆسێی كوشتن لەسەر شەرەفی پشتڕاست كردۆتەوە لە نێو 26 دۆسێی كوشتنی ژناندا لە هەرێمەكەدا، بەڵام سەرچاوەیەك لە یو ئێن ئاماژەی كردووە بەوەی كوشتنەكان بەناوی شەرەفەوە زۆر زیاترە لەوەی باس دەكرێت.

ڕاپۆرتیش هەن لەسەر بەكارهێنانی ژنان و كچان بۆ كاری سێكسی لە ڕێی پرۆسەی هاوسەرگیری كاتییەوە و لەبەرامبەردا پارە دەدرێتە ماڵی كچەكە یان ژنەكە.ڕاپۆرت لەسەر هەراسانكردنی سێكسیش هەن و بە هەمان شێوەش لە سەر جیاوازییەكانی نێوان نێر و مێ لە كۆمەڵگەدا. بۆ نمونە لە داگاكاندا گەواهیدانی ژنان بە نیوەی گەواهیدانی پیاوان دادەنرێت لە هەندێك لە دۆسێ یاساییەكاندا و لە هەندێكی تریشدا یەكسانە.

لە هەرێمی كوردستانیش هەندێك پارێزراوی زیاتری ژنان هەیە، بەڵام ئەم پارێزراویە بە شێوەیەكی ڕێكخراو نییە. هەندێك لە یاساكان لەو هەرێمەدا ڕەنگدانەوەی یاساكانی حكومەتی فێدراڵە. لە هەرێمی كوردستان ژن مافی هەیە داوای جیابوونەوە لە هاوسەرەكەی بكات، بەو مەرجەی پێش هاوسەرگیرییان ئەو مەرجەیان دانابێت.

* مافی منداڵان:
ڕێكخراوەكانی مافەكانی مرۆڤ ڕاپۆرتیان داوە سەبارەت بە كێشەی فرە لایەنەی منداڵەكانی داعش و ئەو منداڵانەی لە ناوچەكانی داعش داگیریان كردبوو، لەوانە پێنەدانی دۆكیۆمێنتی لەدایك بوون. وەها مەزەندە دەكرێت 45 هەزار منداڵ لە ئۆردوگاكاندا دەژین و هیچ دۆكیۆمێنتێكیان نییە، ئەم كێشەیەش منداڵە ئاوارەكانیشی گرتۆتەوە، ئەوانەی لە دەرەوەی ئۆردوگاكاندا دەژین.

بەپێی ڕاپۆرتی یونسێف، بەلانیكەم؛ یەك ملیۆن و 640 هەزار منداڵ لە عێراقدا كە نیوەیان كچن، هەر هیچ نەبێت پێویستیان بە جۆرێك لە جۆرەكانی پارێزراوی هەیە.

هاوسەرگیری بە زۆرەملێیی كچان بە هاوسەرگیریی كاتییشەوە لە سەرانسەری وڵاتەكەدا هەیە.

لە هەرێمی كوردستانی عێراقیش نابێت هاوسەرگیریی منداڵان هەبێت، بەڵام یاساكانی هەرێم ڕێگەیان بە دادوەر داوە، تا مێردمنداڵی تەمەن 16 ساڵیش مارەبڕ بكەن ئەگەر بڕیاری خۆیان بێت و ڕەزامەندی باوانیشیان وەرگیرابێت.

* دژایەتی ئاینی جوو:
ئەندامانی پێكهاتەی جوو ناتوانن بە ئاشكرایی سروتە ئاینییەكانی خۆیان بكەن بەهۆی سزادان و جیاوازیكردن و هەروەهاش توندوتیژی كاراكتەرە توندڕەوەكانەوە. بەڵام لە ساڵی پاردا، ڕاپۆرت نەدراوە لەسەر ڕەفتاری دژە جوو لە عێراقدا.

* ئەندامانی پێكهاتە نەژادی و ئاینییەكان:
پێكهاتەی عێراق بریتییە لە عەرەب و كورد و توركومان و شەبەك و كلدان و ئاشوری و ئەرمینیایی و ئێزدی و سابیئەی مەندانی و بەهایی و كاكەیی و ژمارەیەكی كەمی جوو. لە عێراق ژمارەیەكی كەمی ڕۆمانیش هەن كە بە "دۆم" ناسراون، وەهاش مەزەندە كراوە، یەك ملیۆن و نیو بۆ دوو ملیۆن هاوڵاتی بە ڕەگەز ئافریكایی لە پارێزگای بەسرە و ناوچەكانی دەوروبەری نیشتەجێن. قورسە بزانرێت ڕووداوەكان و ژیانیان چۆن بووە بە تایبەتیش لە ڕووی جیاوازیكردنی ئاینی و نەژادییەوە.

لە مانگی حەوتدا ڕێكخراوی چاودێری مافەكانی مرۆڤ، ڕاپۆرتێكی بڵاوكردۆتەوە و تیایدا ئاماژە بەوە دەكات حكومەتی هەرێم ڕێگەی گرتووە لە خێزانە عەرەبەكان تا بگەڕێنەوە بۆ ماڵەكانی خۆیان لە پارێزگای دهۆك، هەروەهاش ڕێگر بووە لە گەڕانەوەی خێزانەكان بۆ شارۆچكەی ڕەبیعە لە پارێزگای نەینەوا. ڕێكخراوی چاودێری مافەكانی مرۆڤ دەڵێت حكومەتی هەرێم تەنها ڕێگەی داوە خێزانە كوردەكان بگەڕێنەوە.

* پێشیلكارییەكان بەرامبەر هاوڕەگەزخوازان:
وەزارەتی دەرەوەی عێراق لە مانگی پێنجدا ناڕەزاییەكی توندی دەربڕی لەسەر ئەوەی بە "دابونەریت و بەهای كۆمەڵگە" ناودێری دەكات، پاش ئەوەی باڵیۆزخانەی یەكێتی ئەوروپا، ئاڵای پەلكە ڕەنگینەی هەڵكرد (سیمبۆلی هاوڕەگەزخوازان) لە ڕۆژی نێونەتەوەیی بەرەنگاربوونەوەی دژایەتی كردنی هاوڕەگەزخوازان بە هەموو جۆرەكانیەوە.

چەند ڕۆژێك دواتر ڕاپۆرتەكانی میدیا باسیان لە كوژرانی كوڕێكی هاوڕەگەزخواز دەكرد لە شاری سەدر لە بەغدا و هەروەهاش لەسەر كوژرانی كەسێكی تر لە پارێزگای بابل.

لە هەرێمی كوردستانیش بە هەمان شێوە، هاوڕەگەزخوازان لە ترس و دڵەڕاوكێدا دەژین و هەڕەشەیان لەسەرە و توندوتیژی و جیاوزیشیان بەرامبەر دەكرێت. هاوڕەگەزخوازان دەڵێن ناتوانن خۆیان ئاشكرا بكەن لە ترسی خێزانەكانیان و ناسیاوەكانیان و خەڵكی تری نەناسراویش.

داگرتنی ئەپی راچڵەکین بۆ ئەندۆرید

داگرتنی ئەپی راچڵەکین بۆ ئایفۆن