عارف قوربانى
2 رۆژ پێش ئێستا
راچڵەکین-
دەبیستمەوە هەندێك لە كارەكتەرە سیاسییەكانی كوردستان پێیان ناخۆشە كە دەڵێین هیچ كات بە ئەندازەی ئێستا ماڵی كورد، شێواو نەبووە. شێواوی چۆنە ئەگەر دوو هێزە سەرەكییەكەی هەرێم لەسەر هەموو شت ناكۆكن. شێواوی چییە لەوە زیاتر شەش فراكسیۆنی كوردی لە بەغدان و لەسەر هیچ شتێك رێك و تەبا نین. ئەوەی وەك مانگی چواردە روون و رەوان لێمانەوە دیارە ئەو راستییە تاڵەیە كە لە رووی سیاسییەوە هەرێمی كوردستان بە دۆخێكی زۆر خراپدا تێپەڕ دەبێت، لەوەش روونتر ئەوەیە بەردەوامیدان بەم رەوشە، رووبەڕووی كۆمەڵێك ئاستەنگ و كێشەی ناوخۆیی و پیلانگێڕیی دەرەكیمان دەكاتەوە كە رەنگە بە ماندوكردنێكی زۆری خەڵك و بە ئازاری زۆرەوە بتوانین تێیان بپەڕێنین.
حیكمەت چییە لەوەی دەربەستی ئەوە نەبین خەڵك و پرۆسەی سیاسی و ئەزمونی وڵاتەكەمان لە تەنگەژەدابن؟ ئەم قسەیەم روو لە هەموو هێزە سیاسییەكانە، ئەوانەی لە هەرێمی كوردستان و لە كوردستانەوە بۆ عیراقیش بەشدارن لەپرۆسەی سیاسی. هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی دۆزینەوەی چارەسەر بۆ ئەم دۆخە، لە ئەستۆی هەموو لایەكتانە. ئایا ئەو دیمەنانەی لە بەغدا لەناو ماڵی شیعی و سونی دەیبینن، مایەی شەرمەزاری نییە بۆ كورد كە بەحساب خاوەن پرسێكی نەتەوەیی و نیشتمانی گەورەیە لە عێراق و پەیامی هەر كام لە هێزە سیاسیەكانی كوردیش دەبینیت، پڕە لە پڕوپاگەندەی نەتەوەیی و نیشتمانی، بەڵام ئەوەش حاڵی پێكەوەیی كوردە كە دەیبینین هەر یەكەو لە دۆڵێكە. ئەمە سەری چەندەم جارە هێزە شیعیەكان دەبینن لەپێناو پارێزگاریی لە یەكڕیزی شیعە و پابەندبوون بە ئامانجە ستراتیجیەكانی شیعەگەراییەوە، لە سەخترین قۆناخی ململانێ و ناكۆكی نێوانیاندا، هێزە براوەكانیان دەستبەرداری باڵاترین پۆستی بەڕێوەبردنی وڵات دەبن و كەسانێك دەهێنن خاوەن تاكە كورسییەكیش نییە لە پەرلەمان و دەیكەن بە سەرۆكی حكومەت.
بۆ ئەمە دەكەن؟ بێگومان لە پێناو ئامانجە باڵاكانی خۆیان. ئەوەی ئامانجی باڵای راستەقینەی هەبوو، بۆ گەیشتن پێی ئامادەی قوربانیدانیشە. سوننەكانیش هەر وەسا، سەرەڕای ئەوەی ناكۆكی زۆر لەنێوانیان هەیە و ئەوانیش دابەش بوون بەسەر جەمسەرە هەرێمیی و نێوودەوڵەتیەكاندا، بەڵام دواجار بەرژەوەندی پێكهاتەكەیان یەكیخستن. ئەوەی لەم نێوەندەداو لەناو ئەم كێشمەكێش و ململانێ تائیفی و نەتەوەیی و هاوكێشە ئاڵۆزەی عیراق و ناوچەكەدا بە پەرتەوازەیی ماوەتەوە، ئێمەی كوردین. لە كاتێكدا بەهۆی بوونی پرسی كورد و رەوایەتی كێشەكەیەوە دەبوو دیمەنەكە پێچەوانە بوایە، پێویست بوو كورد لەهەموویان زیاتر یەكڕیز و یەك دەست و یەك هەڵوێست بوایا. بەڵام پێچەوانەكەی دەبینین.
بۆچی لەناو دونیای سیاسەتدا وشەی ماڵ بەكار دەبرێت؟ بۆ نموونە دەڵێن ماڵی شیعی، ماڵی سوننی، ماڵی كورد؟ چونكە ماڵ كۆمەڵێكی پێكەوە گرێدراوە. چوارچێوەی هەیە، سەقفی هەیە، سەرگەورەی هەیە، بەرژەوەندی هاوبەشی هەیە، یەكسانی لە دابەشكردنی ئەرك و بەرپرسیارێتی هەیە، دادپەروەریی و زۆری دیكەش. ئایا ئێستا دەتوانین بەو جۆرە وێنای بكەین كورد ماڵی هەیە؟ هەر ماڵی نییە، یان ماڵێكی شێواوی هەیە؟ كامەیە ئەو ئامانج و بەرژەوەندییە گشتییەی هەموو ئەندامانی خێزانەكەی كورد پێكەوە دەبەستێتەوە؟ كوا سەرگەورەی ماڵ كە هەموو گوێڕایەڵیبن؟ كامەیە پلان و دابەشكردنی ئەرك و بەرپرسیارێتی؟ هیچ دادپەروەرییەك لە ئارادایە بۆ پێكەوە كۆكردنەوەمان لەسەر سفرەیەك؟ بەداخەوە وەڵامی هەموو ئەمانە نەرێنین. ئایا بەردەوامیدان بەو دۆخە دەمانگەیێنێت بەكوێ؟
لە ژیانی ئاسایی خێزانێكەوە بیگرە تاوەكو دەگات بە حیزب و دەوڵەتەكانیش، ئەگەر بەڕەهایی نەڵێم لە مێژوودا هەر نەبووە، زۆر بەدەگمەن روویداوە لە پەرتەوازەیی و خۆخۆریی دەستكەوت چندرابێتەوە. ئایا ئەم هێزە سیاسیانەی كورد چاوەڕوانی پەرجویەكن پێچەوانەی لۆژیك و حوكمی مێژوو بیانەوێ بەم بارودۆخە شێواوەوە شتێك بۆ میللەتەكەیان بەدەست بهێنن؟ بێگومان ناتوانن. كەواتا چاوەڕێی چی دەكەن؟ ئایا لەمەشدا هەر چاوەڕێی پەرجویەكن لەم قۆناغە بیانپەڕێنێتەوە؟ زۆربەی گەلانی دونیا، بەتایبەتی ئەوانەی وەك ئێمە بە قۆناخی راگوزەری رزگاری نیشتمانیدا تێپەڕیوون، تووشی تەنگ و چەڵەمەی لەم شێوەیە هاتوون، بەڵام ئەوەی بووەتە زامن بۆ سەركەوتن یاخود شكستیان، دۆزینەوەی چارەسەر بووە بۆ شێواوی دۆخی ناوخۆیی میللەتەكەیان.
ئێستا كەس ناتوانێت دان بەو راستییەدا نەنێت كە كورد ماڵێكی شێواوی هەیە، لە كوردستان و لە نوێنەرایەتییەكانیشی لە بەغدا. ئایە دەرفەت هەیە بۆ ئەوەی چارەسەری بۆ بدۆزرێتەوە و ماڵی كورد رێكبخرێت یاخود نا؟ بێگومان ئەگەر هەموو حیزبەكان هەریەكە و كەمترین ئەرك و بەرپرسیارێتی نەتەوەیی و نیشتمانی هەڵگرێت، بە دڵنیاییەوە دەتوانرێت ناكۆكییەكان بگۆڕدرێن بۆ دەرفەتی پێكەوەیی. هەڵگرتنی بەرپرسیارێتیش مەرج نییە هەمووجارقوربانی گەورەی پێویست بێت، جاری وایە لە سازشێكی بچوكەوە دەستپێدەكات.
راستە لە وێنا گشتییەكەدا پرۆسەی سیاسی كوردستان یەك پاكێجە، بەڵام لە واقیعدا دوو بەشە. پرۆسەی سیاسی لەناو هەرێمی كوردستان و كورد لە بەغدا. بێگومان ئەم دووەش پێكەوە گرێدراوون و بە باش و بە خراپ هەریەكەیان كاریگەریی و رەنگدانەوەیان لەسەر یەكدی هەیە. ئەوەی دەگوترێت ئێمە با لە بەغدا یەك بین و گوێ نەدرێت بەوەی لەناوخۆی هەرێم چۆنین، دروست نییە. وەك چۆن ئاسایی نییە لە ناوخۆی هەرێم رێك و تەبابین و بۆ بەغدا ناكۆك و دژ بەیەك. پێویستە كورد لە پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان لە هەرێم و لە بەغدا لەناو یەك چوارچێوەدابن. جا كامیان زیاتر یا كەمتر رەنگدانەوەی بەسەری ئەوی دیكەیان دەبێت ئەمە پرسێكی جیاوازە. لەبەر ئەوەی ناكۆكییەكان لە ئێستایا لە ناوخۆ زیاتر وەك ئەوەی لە بەغدا هەیە. دەتواندرێت لە بەغداوە بەدوای دەورازەیەكدا بگەڕێین كە دواتر تەبایی بگوێزێتەوە بۆ هەرێم. واتا مەرج نییە دەستپێكی هەنگاوەكان بۆ چارەسەر مەرج بێت هەر دەبێت لە چاككردنی دۆخی ناوخۆی هەرێمەوە بێت. بێگومان ئەوە بكرێت گرنگە، بەڵام دەشتواندرێت بەپێچەوانەوە بێت.
بۆ نموونە ئەگەر بیر لەوە بكرێتەوە هەر شەش هێزە كوردییەكە (پارتی، یەكێتیی، یەكگرتوو، هەڵوێست، نەوەی نوێ، كۆمەڵی دادگەری) كە كورسییان لە پەرلەمانی عێراق هەیە، ببن بە یەك فراكسیۆنی كوردستانی. بەرنامەی كار و چوارچێوە و ستراتیجێك بۆ خۆیان دیاری بكەن و بڕیار بێت بۆ چوار ساڵی داهاتوو لە چوارچێوەی ئەو ستراتیجە نیشتمانییە كە هەڵهێنجندراوی ئەو بەڵێن و پابەندییانە بێت خۆیان لە بانگەشەی هەڵبژاردن رایانگەیاندووە، چەند یارمەتیدەر دەبێت لەوەی وردە وردە كێشەكانی ناو هەرێمی كوردستانیش چارەسەر بكرێن. ئایا هەموویان بیریان نییە ئەوكاتانەی رێك و تەبابوون چی خۆیان و چی خەڵكی كوردستانیش چەند سوودمەند بوون؟ بەڵام پێش هەر شت دەبێت پارتی و یەكێتی لەوە تێبگەن كارێكی گەورەی لەم جۆرە بەوە دەبێت كە ئەم دوو حیزبە دەستبەرداری هەستی براگەورەیەتی بن. هیچ كام لەو چوار هێزە سیاسییەی دیكە ئامادەنین لەژێر سەركردایەتیی پارتی و یەكێتی بچنە فراكسیۆنێكی كوردستانییەوە. ئەوەش روونە پارتی و یەكێتی بۆ خۆشیان ئامادە نین یەكدی قبووڵ بكەن. ئەی كەواتا چارەسەر چییە؟
بۆ بیر لەوە ناكەنەوە د. موسەننا ئەمین كە ئەزموونێكی باشی هەیە، خاوەن هەڵوێستە، بیروباوەڕی بۆ پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان بەرز و بەهێزە، كەسێكی پەسندكراوە لەناو هێزە شیعی و سوننییەكان. ئەو بكەنە سەرۆكی ئەو فراكسیۆنە كوردییە. هێزەكانی دەرەوەی دەسەڵات، د. موسەننا پەسند دەكەن، ئەگەر یەكێتی و پارتی رەزامەند بن، بە دڵنیاییەوە دەتواندرێت هەر شەش هێزەكە لە چوارچێوەیەكدا كۆببنەوە و دواجار ببێتە یارمەتیدەر و هەوێنی رێكخستنەوەی ماڵی كوردی لە هەرێمی كوردستانیش. چوار ساڵی داهاتوو لە بەغدا بۆ كورد سەخت دەبێت. نەبن بە یەك، بە سوودوەرگرتن لە ناتەبایی نێوان هێزە كوردییەكان، هەر خۆمان دەكرێین بە ئامرازی ئازاردانی زیاتری خەڵكی كوردستان.
لەڕووداو وەرگیراوە