نەبەز گۆران
2 کاتژمێر پێش ئێستا
ئێمە دەپرسین بۆچی دوا سنووری نەخشەی باشووری كوردستان، گرێدراوە بە شاخی حەمرینەوە! ئایا ئەم نەخشەیە، نەخشەیەكی كۆڵۆنیالیزم داگیركەرانەیە و ڕاهاتووین بەوەی بڕوا بەو نەخشە بكەین و بڵێین: شاخی حەمرین دوا سنووری خاكی كوردستانە، یان چیرۆكێكی تر هەیە؟ دەبینین مێژوونووسەكان و گەڕیدەكان شتێكی تر دەڵێن، پێش ئەوەی بێمە سەر دواسنووری خاكی كوردستان لە باشوور و تا ئاستێك ڕۆژئاوای كوردستان و بە شێوە گشتییەكەی میزۆپۆتامیا، سەرنجێك لەسەر نەخشە نوێیەكان دەدەم.
كاتی خۆی كە خەریكی نووسینی ڕۆمانی (گەشتەكەی دێواری برادۆستی)بووم، كە سێ ڕۆژ دوای ڕێككەوتنەكەی لۆزانەوە گەشتەكەی دەست پێدەكات بەناو سنووری خاكی كوردستانی گەورەدا، بەتایبەت بەناو ئەو نەخشەیەی ئیدی بوە بە واقیع ئەوە نەخشەی كوردستانی گەورەیە و لە پێناویدا تێدەكۆشین. سەرنجمدا لە ناو دونیای شاشەكاندا، زیاتر لە _47_ نەخشەی كوردستانی گەورە هەیە، لەو ژمارەیە تەنها یەكێكیان كەمێك ڕاستبوو كە لە ساڵانی هەشسەدەكاندا تۆماركراوە و كەمترین دەستكاریكردنی خاكی كوردستانی تێدایە. كۆی نەخشەكانی تر هێندە دەستكاری سنووری تێیدایە سەرت سووڕدەمێنێت. نەخشەیەكمان هەیە هی دەزگا چاودێرەكانی ئێرانە، ئەم نەخشەیە لوڕستان و بەهبەهان و ئارجان و بەختیاری و گناوە و دیلەم و زۆر شاری دیكەی تێدا نییە و لە كۆتایی كرماشاندا دەیپچڕێنێت! لە ناوچەی تەكاب و نزیك هەمەدانیش دووسێ شاری دیكە لێدەكاتەوە و لەناوچەی باكۆ و خۆیی و سەڵماسیش هەمان شت دەكات. ئەم نەخشەیە هێندە داگیركەرانەیە لەتێك لە نیشتمانەی كورد دەپچڕنێت، ئەوەی زۆر جێگەی سەرنجە، لە زۆر دامەزراوەی حوكومەتی هەرێمی باشووری كوردستان، ئەو نەخشەیە هەڵواسراوە، كە سەرەوەی زلە و لە خوارەوە قوڵ كراوە!
نەخشەیەكی ترمان هەیە، گومانم نییە هی دامەزراوە پێشنەكانی ئایدۆلۆژیای بەعسی سووری و عێراقی بێت. چونكە دەستكاری كردنەكان لە ناوچەی كەركوك، ناوچەی موسڵ، ناوچەی عەفرین و حەسەكە و مەنبەگەوەیە، كە ناویان ناوە مەنبەج. (مەنبەگ واتە ماڵی گەورەكان. وشەی بەگ هێشتا لەناو زمانی كوردیدا پێگە كۆمەڵایەتیەكەی لە دەست نەداوە.
پێشتر خوداوەندێكی دێرین بووە، كە شاری بۆكانیش شاری ئەو خوداوەندەیە.) نەخشەیەی ترمان هەیە، ئیشی دامەزراوەكانی توركەكانە، چونكە ئەسكەندەریەی لای عەفرین، قەیسەری، سێواس، ئەرزنجان و ئەرزەڕۆم، هەتا دەگاتە قارس، چەندین شار و گوندی لێكردونەتەوە و كردونی بە شار و شوێنی توركی. نەخشەیەكی ترمان هەیە. ناوچەی لاچین و سیاباخ و نەخچەوانی تێدا نییە، ئەو سنوورە ئێستا پێدەوترێت، كوردستانی سوور. یانی چەندین نەخشەی شێواندنمان هەیە و كەس باكی پێی نییە بە جۆرێك سنووری خاكەكەمان شێوێنراوە، سەرت سووڕدەمێنێت.
(( لێرەدا وەك تكایەكی كوردانە و تێینییەك. ڕوودەكەمە حكومەتی هەرێمی باشوور، دەڵێم: جەنابی سەرۆكی حوكومەت، جەنابی جێگری سەرۆكی حوكومەت. خۆتان دەزانن كوردانی ڕۆژهەڵات و كوردانی باكوور و كوردانی ڕۆژئاوای كوردستان لە دۆخێكدا نین، داوایان لێبكرێت نەخشەیەكی پوخت و ڕاستی كوردستانی گەورە دروست بكەن، ئەوەی هەیە باشووری كوردستانە و ئەمڕۆ ئێوە ئەركی نوێنەرایەتی بەڕێوەبردنەكەی دەكەن، تكایە ئەوكارە بكەن.
هیچ نەبێت نەخشەیەكی ڕاست و دروستی كوردستانی گەورە دروست بكەن و بڵاوی بكەنەوە، حەزدەكەن با بەناوی خۆتانەوە بێت و ئەوە هیچ كێشەیەك نییە. كارەكە زۆری تێناچێت، بەڵام ئیتر بۆ یەكەمجار كورد بە دەستی خۆی نەخشە ڕاستەقینەكەی وڵاتەكەی خۆی بڵاودەكاتەوە و دەیخاتە ناو پڕۆسەی خوێندن و پەروەردەوە. ئێستا نازینین منداڵانی كورد نەوەی نوێ لە سەر كام نەخشە پەروەردە بكەین و پێیان بڵێین: ئەوە نەخشە ڕاستەقینەكەی خاكەكەتانە؟ هەركەسێك ئەم كارە بكات ئەركێكی شكۆمەندانە جێبەجێ دەدات. دەستەیەك جوگرافیا ناس و شوێن ناس بە بودجەیەكی تایبەتەوە دەتوانن بیكەن، دڵنیابن هەموو ئەو نەخشانەی هەیە و بەناوی نەخشەی كوردستانی گەورەوە بڵاودەبنەوە، پڕن لە كەلێن و دەستكاری كردن. مرۆڤ نازانێت چ نەخشەیەك لە ماڵەكەیدا هەڵواسێت و بڵێت: ئەوە خاكی منە. ئەوانەی لە جوگرافیای خاكی كوردستان تێدەگەن دەزانن چی دەڵێم، ئەوانەشی بڕوایان بەو نەخشە دەستكاریكراوانە كردوە، ناحەقینا نییە، چونكە هەر ئەوەیان پێشان دراوە و وادەزانن ئەوە ڕاستەكەیە. ئێستا ئیتر ئەركی حكومەتی هەرێمی باشووری كوردستانە ئەو كارە بخاتە ئەستۆی خۆی و نەخشەی ڕاستەقینەی خاكەكەمان بخاتە ڕوو كە دڵنیا بین لێی و شانازی پێوە بكەین. بە هیواین بكرێت، نەشكرا لە داهاتوودا ئەم تكایە دەبەین بۆ پارچەكانی تر، كە ئازادیان بەدەست هێنا. وەك تێبنییەكیش لە ماڵپەڕی سەرۆكایەتی حكومەت هیچ نەخشەیەكی هەرێمی كورستانتان دانەنراوە! هیوادارین نەخشەیەكی تۆكمە، شوێن بە شوێن، ناوچە بە ناوچەی خاكی هەرێمی باشووری كوردستان دانێن، هیچ نەبێت بۆ ئەوەی كەمێك زانیاری جوگرافیای هەرێمەكە دەركەوێت و یەكێك دێتە سەر لاپەڕەكەتان، بزانێت حوكوتی هەرێم كەوتوەتە سەر كام نەخشە. ئێوەی بەڕێز لێیانەوە نزیكن بۆیە بە سەرۆكایەتی هەرێمیش بڵێن: قوربان هەرێمەكەتان كوێیە؟ بۆچی لەناو ماڵپەڕەكەتان نەخشەی سنووری دەسەڵاتەكەتانی تێدا نییە؟ ئێمە چۆن بزانین دەسەڵاتەكەتان لەسەر نەخشە كەوتووەتە كوێوە؟))
هەرچۆنێك بێت ئیتر ئێمە مەحكوم كراوین بەو زانیارییەی شاخی حەمیرن، دوا سنووری نەخشەی خاكەكەمانە. بەڵام بزانین سەربازە یۆنانیەكە چی دەڵێت. زەینەفۆنی یۆنانی لە گەشتەكەیدا، كە لەگەڵ دەهەزار جەنگاوەر دەگەڕێتەوە بۆ یۆنان، دەڵێت:
"دوای جەنگی كۆناكسا، دەستمانكرد بە كشاوە بۆ سنووری دیواری ناوەندی میدیا، كە بەخشتی سووركرا و بە قیرنووساو دروستكرابوو، بەرزیەكەی سەد پێ و پانییەكەی بیست پێ بوو. درێژیەكەشی بیست فرسەخ بوو." ئەم دیوارە وەك مێژوو نووسەكان دەڵێن، زۆر دوور نییە لە بابلەوە. ڕستەكەی سەربازە یۆنانیەكە ڕوونە، دیوارێك هەیە وەك دوا سنووری خاكی میدیە كوردەكان لەگەڵ خواروی میزۆپۆتامیا. مێژوونووسانی ئێمەی كورد زۆر بایەخیان بەو سنوور و دیوارە نەداوە، بەڵكو زۆر بە ئاسانی بەسەریدا تێپەڕیون.
بۆ ئەوەی بزانین بۆچی زەینەفۆن ئەو دیوارە بە سنوور دەزانێت، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ مێژوویەكی پێشتر. ئەو قۆناغەی میدیاكان_مادەكان، لەگەڵ بابلییەكان ڕێككەوتن دەكەن، دوای ڕێككەوتنەكە پێكەوە داگیركرەكە لەناو دەبەن، كە ئاشوورییەكانن، پێدەچێت دوای ئەو هەڵمەتە سەربازییە دیوارەكە وەك سنوور دروستكرابێت، چونكە پێش ئەوە هیچ دەقێكی ئاشووریمان نییە باس لەو دیوارە بكات و سەردەمی ئاشووریش سیستەمێكی سیاسیمان نییە ناوی مادەكان بێت. بۆیە دروستكردنەكەی دوای كەوتنی ئەوانە، دەپرسین بۆچی ئەو كاتە دروستكراوە؟ دیارە كە مادەكان ویستویانە لەگەڵ بابلی دوا سنووری خۆیان دیوار بكەن و مەزەندەیان كردوە، ئەگەر هێرشی تر بۆسەر دەسەڵاتەكەیان ڕووبدات، ئەو دیوارە هاوكاردەبێت بۆ بەرپەرچدانەوەی. بە دیوێكی تریشدا سنوورێكی تایبەتیان دروستكردوە، كە ئەمە نەریتێكی كۆنی زۆرێك لە سیستەمە سیاسییەكانی میزۆپۆتامیایە و تەنانەت لە دەوڵەتشارەكاندا، دیوار هێمایەكی پتەوی سنووردانانە. دیارە دروستكردنەكەشی هەر بەناوی مادەكانەوەیە و بە ناوی دیواری سنووری مادەكان ناوی دێت، كەواتە هی سەردەمی حوكومڕانییەكەیانە.
بابزانین دوای نزیكەی نۆسەد ساڵ، جارێكی تر چۆن باسی ئەو دیوارە دەكرێت. گەڕیدەی ئینگلیزی بەڕێز(جۆن مەكدۆناڵد) لە ساڵی 1814 گەشتێك دەكات، ئیشی گەشتەكەی ئەوەیە، بەدوای ڕێڕەوی ئەو دە هەزار یۆنانییە بكەوێت، لە كتێبەكەی زەینەفۆندا باسیان دەكات، شوێن بە شوێن لە كوێوە بۆ كوێ ڕۆیشتوون دوایان دەكەوێت، كاتێك دەگاتە لای دیواری ماد، وەك دوا سنوور، لە كتێبەكەیدا دەڵێت: " ڕێی تێدەچێت جەنگی كوناكسا، لە نزیك ئەنبار، یا فەلوجە هەڵگیرسابێت. بەڵام هەموو دیاردەكان زیاتر بەرەو باشوور بۆ شوێنێكی نزیكتر لە بابل دەچن.
ئەمڕۆ هیچ ئاسەوارێكی دیواری میدیا نەماوە و بڕە پاشماوەیەك ماوە، نزیك بە هەڕەمی عەقرقووق وا دەردەكەوێ پاشماوەی شاری كۆنی سیتتاك بێ."
ئەم گەڕیدەیە ڕقێكی زۆری لە كورد هەیە، چەندین تۆمەت و قسەی نەشیاو بە كورد، بە ئێزیدی دەڵێت. چەندین تۆمەتیان بۆ دروست دەكات و كاتێك بە دوای تۆمەتەكانی دەكەویت، هەر لە كتێبەكەی خۆیدا پێچەوانەكە دەبینت و هیچی ڕاست نییە. بۆ نمونە دەڵێت: هەوڵیاندا بمانكوژن، نەیانكوشتوە گەربیانكوشتایە كتێبەكەی نەدەنووسی. ویستیان تاڵانمان كەن، سەیردەكەی كەس نەهاتووەتە سەر ڕێگای. ویستیان پارەمان لێ بسەنن، دەبینیت بەس هەقی ڕێنیشاندانەكەیان لێسەندوە ئەویش لای تەتەرەكان. زۆر پیاوكوژ بوون، كەچی لە دە شوێن میوانداریان كردوە. چەندین شتی دیكەی لەم جۆرە كە ڕۆژهەڵاتناسەكان بۆ كوردی دروست دەكەن، وێنەیەكی شێواوی نادروستە و هەموویان ئەم دیدگایانە دووبارە دەكەنەوە. بۆیە ئەم كورتەیەم لەسەر باسكرد، تاكو تێبگەین كوردی خۆش نەویستوە، بەڵام ناتوانێت ددان بەوەدا نەنێت ئەو دیوارە هەبووە و هەوڵی داوە ئاسەواری بدۆزێتەوە بۆ ئەوەی دواسنووری نەخشەی خاكی كوردان بزانێت لە پاڵ ئەمەدا هزری گەڕدەكان هزرێكی داگیركەرانە و شێوێنەرە.
چەندین دەقی ترمان هەیە، ئاماژە بەو دیوارە دەدەن وەك دوا سنووری خاكی كورد لە ناوچەی میزۆپۆتامیا. بەڵام مێژوونووسەكانی كورد سەرنجیان لێ نەداوە، تەنانەت ئەوانەشی لەسەر زەینەفۆن و گەشتەكەی قسە دەكەن، تێبینی دیوارەكەیان نەكردوە. ئەوەی ئێستا گرنگە ئاركۆلۆژیستەكان بە دوای ئاسەواری ئەو دیوارەدا بڕۆن و پشكنینی بۆ بكەن، پاشان بەڵگەی ئاڕكۆلۆژی بۆ بەدەست بهێینن، مەرج نییە بۆ ئەوە بێت دواسنووری خۆمان بناسین، چونكە تازە ناگەڕێتەوە، بەس گرنگە بەڵگەی مێژووی لەسەر هەبێت. دوای ئەوە دەبێت بپرسین كە ئەو دیوارە سنووری خاكی ئێمە بووە، بۆچی سنوورەكە گواستراوەتەوە بۆ شاخی حەمرین؟ سەردەمی عەباسییەكان چی ڕوویدا ئێمە پاشەكشێمان لەو سنوورە دێرینە كرد و هاتینەوە بۆ ئەمدیوی شاخی حەمرین؟ تاكو بزانین بۆچی دیوارەكەمان جێهێشت و گەڕاینەوە حەمرین، دەبێت خوێندنەوە بۆ مێژووی سەردەمی عەباسییەكان بكرێت، چونكە ئاڵوگۆڕەكە لەو قۆناغە مێژوویەوە دروست بوو، ئەو نەخشە نوێیەی ئێستای كوردستانیش كە سنوورەكە دەباتە حەمرین، هەمان ئەو دیدگایە لە عەباسییەكانەوە بۆ سنووری كوردنشین دروستكرا.